Oudheid150
Farnese Atlas
Onbekend
Het oog van de conservator
"De sterrenbeelden in bas-reliëf op de globe, de gebogen knie onder de inspanning, en de herculische anatomie van de Titaan."
De oudst bewaarde voorstelling van de hemelbol, gedragen door een Atlas die buigt onder het gewicht van antieke kennis.
Analyse
De Farnese Atlas is een Romeinse marmeren kopie uit de 2e eeuw n.Chr., waarschijnlijk naar een hellenistisch origineel. Dit werk is uniek, niet alleen vanwege de plastische kwaliteit, maar vooral omdat het de oudste volledige hemelglobe uit de Oudheid vormt. Het stelt de Titaan Atlas voor, door Zeus na de Titanomachie veroordeeld om het hemelgewelf voor eeuwig op zijn schouders te dragen. De historische context van de Romeinse creatie getuigt van de keizerlijke fascinatie voor Griekse wetenschap en de cartografie van de hemel.
De stijl van het beeldhouwwerk behoort tot de hellenistische barok, gekenmerkt door overdreven musculatuur en een uitdrukking van dramatische spanning. Het lichaam van Atlas is een anatomische catalogus van inspanning: de torsospieren zijn gespannen, de aderen lijken te kloppen onder het marmer, en het gezicht drukt een goddelijke vermoeidheid uit. De techniek van de marmerbewerking is voorbeeldig, afwisselend tussen gladde oppervlakken voor de huid en precieze reliëfs voor de sterrenbeelden, wat een contrast creëert tussen sterfelijk vlees en de abstractie van de hemel.
Op mythologisch vlak is Atlas de zoon van Iapetus en Themis. Zijn straf is een metafoor voor de noodzakelijke scheiding tussen hemel en aarde. In dit werk is het "gewicht" niet alleen fysiek, maar ook metafysisch. Atlas draagt de kennis van de kosmos, een last die hem evenzeer verplettert als verheft. De uitleg van de mythe vermengt zich hier met de psychologie van berusting: in tegenstelling tot een triomfantelijke overwinning zien we hier een eeuwige volharding. Het is de mensheid geconfronteerd met de onmetelijkheid van het universum.
Ten slotte moet het werk begrepen worden in zijn museografische context. Lang in het bezit van de familie Farnese, symboliseerde het de beheersing van kennis en de wereld. Wetenschappelijke analyse toont aan dat de globe zo is gekanteld dat deze overeenkomt met het zicht op de hemel vanuit het oude Griekenland. Het is een perfecte versmelting van kunst, religie en wetenschap, waarbij het lichaam van de Titaan dient als voetstuk voor de som van de menselijke kennis van het keizerlijke tijdperk.
Een van de grootste geheimen van de Farnese Atlas ligt in de astronomische precisie. In 2005 suggereerde een diepgaande analyse dat de posities van de sterrenbeelden op de globe overeenkomen met de verloren sterrencatalogus van Hipparchus, de grootste astronoom van de Oudheid (129 v.Chr.). Als deze hypothese juist is, is het beeldhouwwerk meer een "wetenschappelijk document" dan een louter kunstvoorwerp, een hemelkaart bewarend die we voor altijd verloren waanden.
Een andere anekdote betreft de gerestaureerde delen. Bij de ontdekking ontbrak het hoofd van Atlas, evenals delen van de armen. De restauraties uit de 16e eeuw werden zo goed geïntegreerd dat ze experts lange tijd hebben misleid. Bovendien ontbreekt een cruciaal sterrenbeeld op de globe: de Weegschaal. Ten tijde van het Griekse origineel werd de Weegschaal nog niet als een apart teken van de dierenriem beschouwd, maar als de "Klauwen van de Schorpioen", wat de ouderdom van de gebruikte cartografische bron bevestigt.
Er blijft ook een mysterie rond de oorspronkelijke locatie van het standbeeld. Men denkt dat het de bibliotheek van het Forum van Trajanus of een tempel gewijd aan de wetenschap sierde. De bol zelf is op sommige plaatsen hol om het gewicht op de schouders te verlichten, een staaltje van antieke techniek. Microscopische sporen suggereren dat de globe ooit beschilderd was, met sterren misschien geaccentueerd met bladgoud, wat het zicht op het hemelgewelf absoluut verblindend zou hebben gemaakt bij fakkellicht.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Wat draagt Atlas op zijn schouders?
Ontdekken
