Barok1595
Bacchus
Caravaggio
Het oog van de conservator
"Caravaggio revolutioneert de goddelijke iconografie door idealisme te vervangen door rauw realisme: de vruchten zijn bedorven en de wijn rimpelt in een Murano-glas, wat herinnert aan de fragiliteit van aardse genoegens."
Een provocerende en vleselijke uitnodiging tot losbandigheid, waarbij de antieke god vermenselijkt is als een androgyne jongeling met vuile nagels en een troebele blik.
Analyse
Caravaggio's Bacchus is veel meer dan een eenvoudige voorstelling van de god van de wijn en de roes. In opdracht van kardinaal Del Monte, de beschermheer van de kunstenaar, markeert dit schilderij de intrede van psychologisch realisme in de mythologische schilderkunst. In tegenstelling tot de voorstellingen uit de Renaissance die de goden op de Olympus idealiseerden, presenteert Caravaggio ons een Bacchus die meer weg heeft van een verkleed jong studiomodel. De expert ziet hierin een bevraging van identiteit: het is niet de god die we zien, maar een adolescent die de rol van de god speelt.
Om goed te begrijpen wat we zien, moeten we verwijzen naar de mythe van Dionysos (Bacchus voor de Romeinen), god van de waanzin, de vruchtbaarheid en de wijn. Hier wordt de mythe teruggebracht tot een menselijke en bijna banale dimensie. De jongeman reikt ons een kelk wijn aan, maar zijn uitdrukking is niet die van een zegevierende godheid. Hij lijkt eerder in een soort melancholische loomheid te verkeren, waarbij hij de toeschouwer uitnodigt tot een gemeenschap van de zintuigen. Het is niet de goddelijke macht die gevierd wordt, maar het vluchtige moment van zintuiglijk genot.
De analyse van de expert onderstreept de constante dualiteit tussen de onsterfelijkheid van de god en de sterfelijkheid van het model. Caravaggio gebruikt mythologie als een voorwendsel om de menselijke natuur te verkennen. De witte drapering die de jongen omhult is een moderne herinterpretatie van antieke toga's, maar de textuur doet denken aan de lakens van een onopgemaakt bed. Wijn is niet alleen een goddelijk attribuut, het is een middel tot transformatie van de ziel, in staat om zowel tot extase als tot afstumping te leiden.
Ten slotte is het werk een meditatie over ijdelheid (Vanitas). De fruitmand op de voorgrond, met zijn verwelkte bladeren en wormstekige appels, is een "stilleven" (memento mori) dat de vergankelijkheid van de tijd uitschreeuwt. De god van de eeuwige jeugd wordt geconfronteerd met de realiteit van bederf. Caravaggio vertelt ons dat zelfs in de roes en de zuiverste schoonheid de dood al aan het werk is. Het is deze spanning tussen het stevige vlees van de adolescent en de vruchten die bederven die het schilderij zijn ongeëvenaarde kracht geeft.
Het eerste geheim van dit doek bevindt zich in het hart van de wijnkaraf links. In 1922, en opnieuw met moderne beeldtechnologie in 2009, ontdekten restaurateurs een minuscuul zelfportret van Caravaggio weerspiegeld in de wijn. Men ziet de kunstenaar als twintiger voor zijn ezel staan. Dit detail, bijna onzichtbaar voor het blote oog, bevestigt het verlangen van de kunstenaar om zichzelf fysiek in zijn werk te plaatsen, waardoor de grens tussen schepper en creatie vervaagt.
Een ander geheim betreft de nagels van het model. Als men goed kijkt naar de hand die de wijnkelk vasthoudt, ziet men vuil onder de nagels. Voor een god van de Olympus is dit een totale belediging van de regels van het klassieke decorum. Het bewijst dat Caravaggio geen archetypen schilderde, maar gewone jongens uit de straten van Rome. Dit sociaal realisme werd destijds door puristen als schandalig beschouwd, maar vormde de revolutionaire handtekening van de schilder.
De wijnkelk zelf bevat een natuurkundig geheim. Men ziet lichte rimpelingen op het oppervlak van de vloeistof, alsof de hand van het model trilt. Sommige experts suggereren dat dit de dronkenschap van Bacchus zelf illustreert, of waarschijnlijker, de vermoeidheid van het model dat gedwongen was urenlang de pose vast te houden. Dit detail legt een moment van echte beweging vast binnen een stilstaand beeld, een concept dat zijn tijd ver vooruit was en het begin van de cinematografie aankondigde.
Het model, vaak geïdentificeerd als Mario Minniti, de vriend en vermoedelijke minnaar van Caravaggio, verbergt een geheim over zijn haar. De pruik van zwarte druiven lijkt te zwaar en zit iets scheef, wat de realiteit van het kostuum onthult. Caravaggio laat opzettelijk aanwijzingen achter om te laten zien dat de scène een maskerade is. Dit geheim versterkt het erotische en subversieve aspect van het werk: kardinaal Del Monte hield van deze efebische verkleedpartijen die de moraal van de Kerk uitdaagden.
Ten slotte het geheim van de linkerhand. Bacchus reikt de wijn aan met zijn linkerhand, wat in de toenmalige iconografie vaak geassocieerd werd met immoraliteit. De verklaring kan echter technischer zijn: Caravaggio gebruikte waarschijnlijk een spiegel bij het schilderen, waardoor het beeld werd omgedraaid. Dit "spiegelgeheim" is een belangrijke theorie om de bijna fotografische precisie van de schilder te verklaren, die geen voorbereidende tekeningen gebruikte maar de realiteit rechtstreeks op zijn doek projecteerde.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welk detail van de fruitmand suggereert de vluchtige aard van het leven en de schoonheid?
Ontdekken
