Classicisme1652
Extase van de heilige Teresa
Gian Lorenzo Bernini
Het oog van de conservator
"Bernini gebruikt marmer als een kneedbaar materiaal en vangt het precieze moment waarop de ziel van de heilige wordt doorboord door goddelijke liefde, onder het oog van toeschouwers in loges."
Als absoluut hoogtepunt van de Romeinse barok versmelt dit beeldhouwwerk religieuze mystiek en heilige erotiek in een verblindende theatrale enscenering.
Analyse
Het werk illustreert een beroemde passage uit de autobiografie van de Heilige Teresa van Avila, waarin ze haar "transverberatie" beschrijft: een engel doorboort haar hart met een gouden lans, wat een immense pijn en een oneindig spiritueel plezier veroorzaakt. Bernini illustreert deze tekst niet alleen; hij sublimeert hem door een onzichtbare, metafysische ervaring te vertalen naar een tastbare fysieke vorm. De heilige wordt afgebeeld in een staat van totale overgave, met haar hoofd naar achteren en haar ogen halfgesloten, wat een mystieke unie uitdrukt die grenst aan vleselijke extase.
De deskundige analyse benadrukt dat Bernini hier de grens tussen lichaam en geest herdefinieert. De behandeling van de stoffen is cruciaal: terwijl de engel een lichte, luchtige tuniek draagt, is de Heilige Teresa gehuld in een massa zware, getormenteerde draperieën. Deze kolkende plooien dienen niet alleen om het lichaam te verbergen, maar om de innerlijke turbulentie van haar ziel te externaliseren. Het marmer lijkt zijn hardheid te verliezen en wordt een organische substantie, vibrerend van energie en passie.
De mythe van de transverberatie staat hier centraal om de boodschap van de katholieke contrareformatie te begrijpen. De Kerk zocht in die tijd naar beelden die de verbeelding konden prikkelen en het geloof door pure emotie konden aanwakkeren. Door een complex spiritueel verhaal om te vormen tot een aangrijpend visueel spektakel, maakt Bernini van de Cornaro-kapel een heilig theater waar het goddelijke letterlijk naar de aarde neerdaalt. De ervaring van de heilige wordt toegankelijk voor de zintuigen.
Het werk maakt deel uit van het concept "Bel Composto", de eenheid van de kunsten, waarbij architectuur, beeldhouwkunst en schilderkunst samensmelten. De nis waarin de groep zich bevindt is een gebouw op zich, met zijn gebroken fronton en gekleurde marmeren zuilen. Natuurlijk licht, opgevangen door een verborgen venster bovenin, stroomt langs vergulde bronzen stralen naar beneden, wat een bovennatuurlijke sfeer creëert die de illusie wekt dat de groep in de lucht zweeft.
Ten slotte heeft het werk talloze debatten opgeroepen over de aard van de afgebeelde extase. Hoewel sommige critici er een te menselijke sensualiteit in zien, moet men begrijpen dat voor Bernini goddelijke liefde de machtigste kracht is die er bestaat. De durf van de beeldhouwer ligt in zijn vermogen om de universele taal van het verlangen te gebruiken om de absolute zoektocht naar heiligheid uit te drukken, waardoor dit werk een tijdloos icoon is van de menselijke conditie tegenover het heilige.
Het meest fascinerende geheim ligt in de manipulatie van het licht. Bernini ontwierp een verborgen venster achter het fronton van het altaar, voorzien van geel glas, zodat het zonlicht rechtstreeks van God op de gouden stralen lijkt neer te dwalen. Dit technische apparaat, een modern regisseur waardig, creëert een mystieke verlichting die verandert naargelang het uur van de dag, wat de indruk van een voortdurend wonder in het hart van de Santa Maria della Vittoria-kerk versterkt.
Een ander geheim betreft de scenografische ruimte rond de centrale groep. Aan weerszijden van de kapel beeldde Bernini theaterloges uit waarin leden van de familie Cornaro, de opdrachtgevers, zijn afgebeeld. Deze figuren in reliëf lijken net als wij getuige te zijn van de extase, terwijl ze discussiëren en reageren op de gebeurtenis. Dit procedé doorbreekt de "vierde wand" en betrekt de echte toeschouwer bij een voortdurende heilige uitvoering, waardoor het gebed een meeslepende ervaring wordt.
Technisch gezien volbracht Bernini een krachttoer door enkele tonnen marmer te laten zweven. De groep rust niet direct op de vloer van de nis, maar hangt aan een systeem van verborgen bevestigingen in de achtermuur. Deze kunstmatige levitatie wordt geaccentueerd door de stenen wolk die de personages lijkt te dragen, een huzarenstukje van techniek dat de zwaartekracht tart en het hemelse karakter van de scène benadrukt, waardoor deze letterlijk "buiten de wereld" staat.
Weinig mensen weten dat dit werk een soort wraak was voor Bernini. Ten tijde van de creatie was hij uit de gratie gevallen bij paus Innocentius X na het mislukken van de klokkentorens van de Sint-Pietersbasiliek. Werken voor kardinaal Cornaro aan een privéopdracht stelde hem in staat zijn prestige terug te winnen door zijn meest gedurfde meesterwerk te creëren. Het "geheim" van zijn succes is de totale inzet van zijn genie in een project waarin hij niets meer te verliezen had.
Ten slotte is de uitdrukking van de heilige vaak vergeleken met antieke beelden van Niobe of de Hermafrodiet. Bernini bezat een encyclopedische kennis van de klassieke beeldhouwkunst, maar hij boog deze codes om ten dienste van het christelijk geloof. Het geheim van die halfopen mond en die blote voeten die in de leegte hangen, ligt in de wil om te tonen dat de ziel, wanneer zij door God wordt gegrepen, het fysieke lichaam verlaat om herboren te worden in het goddelijke oneindige.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Wat doet de engel met de Heilige Teresa in dit beeldhouwwerk?
Ontdekken
