Judith onthoofdt Holofernes

Het werk is gebaseerd op de bijbelse episode uit het Boek Judith. Judith, een jonge weduwe uit Bethulië, besluit haar volk te redden dat wordt belegerd door Assyrische troepen. Ze dringt het vijandelijke kamp binnen, verleidt generaal Holofernes tijdens een banket en maakt gebruik van zijn dronkenschap om hem in zijn eigen tent te onthoofden. Hoewel de mythe oud is, herinterpreteert Gentileschi deze door het prisma van radicaal naturalisme, waarbij ze een daad van vroomheid verandert in een scène van verbeten strijd. Hier is de onthoofding geen symbolisch gebaar, maar een moeizame, bloederige klus van zeldzame psychologische intensiteit. De expertanalyse benadrukt dat dit schilderij onlosmakelijk verbonden is met Artemisia's persoonlijke trauma: haar verkrachting door de schilder Agostino Tassi. Door haar eigen trekken aan Judith te geven, verandert de kunstenares de scène in een picturale catharsis. Ze schildert niet alleen een bijbelse heldin; ze claimt haar plaats in een door mannen gedomineerde kunstwereld door superieur technisch vakmanschap te tonen. Het bloed dat in parabolische bogen op de witte laken spuit, is niet alleen een visueel effect; het is de handtekening van een kunstenaar die pijn en verraad kent. In tegenstelling tot Caravaggio, die een aarzelende of afstandelijke Judith toonde, hamert Artemisia op de fysieke kracht die nodig is voor de daad. De dienstmeid Abra is geen oude vrouw meer die opzij wacht, maar een jonge en krachtige medeplichtige die het massieve lichaam van de generaal immobiliseert. Deze vrouwelijke solidariteit in het gezicht van mannelijke onderdrukking is een centraal spilpunt van het werk. Het anatomische realisme van de gestrekte armen en de uitgeoefende druk op het bed getuigt van een nauwkeurige observatie van de fysica van lichamen. De context van de Contrareformatie speelt ook een rol: de Kerk moedigde destijds treffende beelden aan om het geloof via emotie te doen herleven. Toch gaat Artemisia verder dan de religieuze opdracht om een werk van totale psychologische moderniteit te creëren. Ze verkent de grens tussen gerechtigheid en moord, tussen de bevrijdster en de moordenares. De spanning is voelbaar in het contrast tussen Judiths nobele schoonheid en de gruwel van de executie, wat dit schilderij tot een van de krachtigste van de 17e eeuw maakt. Ten slotte concentreert het gebruik van licht, een van Caravaggio geërfd tenebrismo dat tot een hoogtepunt is gevoerd, alle aandacht op de driehoek die gevormd wordt door de armen van de drie protagonisten. Dit rauwe licht, dat uit een onzichtbare externe bron lijkt te komen, beeldhouwt de volumes en accentueert het onherroepelijke karakter van het gebaar. Het is een werk dat geen ruimte laat voor ambiguïteit: Judith heeft nergens spijt van; ze handelt voor haar overleven en dat van haar volk.