Realisme1855
Het atelier van de schilder
Gustave Courbet
Het oog van de conservator
"Geschilderd in 1855, verdeelt dit doek de wereld van Courbet in twee categorieën: links zij die leven van de dood en uitbuiting; rechts vrienden en intellectuelen. In het midden profileert de kunstenaar zich als bemiddelaar."
Dit monumentale werk van Courbet, een waar manifest van het realisme, wordt gedefinieerd als een "reële allegorie". De kunstenaar ensceneert zijn eigen sociale, politieke en artistieke leven in een formaat van een historiestuk.
Analyse
Het Atelier van de schilder vormt een radicaal keerpunt in de westerse kunstgeschiedenis. Door zijn werk de ondertitel "Een reële allegorie die een fase van zeven jaar van mijn artistieke en morele leven samenvat" te geven, versmelt Courbet twee voorheen tegenstrijdige concepten: de allegorie (het domein van de abstractie) en het realisme (het domein van de rauwe waarheid). Dit bijna zes meter brede doek verwerpt de academische codes om de figuur van de kunstenaar als het zwaartepunt van de moderne wereld te vestigen. Courbet schildert geen genrescène, maar een filosofische balans van zijn bestaan.
Het schilderij fungeert als een wereldtheater. Aan de linkerkant bevindt zich "de andere wereld", die van het triviale leven, de ellende, de uitgebuite rijkdom en representatieve sociale types (de priester, de stroper, de koopman). Courbet behandelt hen met een bijna religieuze ernst, waarbij hij de traagheid en melancholie van deze sociale klasse benadrukt. Daarentegen verzamelt de rechterkant de "aandeelhouders", de intellectuele en artistieke elite die Courbet steunt, waaronder Baudelaire, Proudhon en zijn mecenas Bruyas.
De schilderkunstige factuur van Courbet getuigt van een ongekende materiële kracht. Door het paletmes te gebruiken om de verf te pletten, geeft hij het schilderij een aardse en dichte textuur. De donkere en bitumineuze achtergronden doen denken aan de Spaanse en Hollandse meesters, maar het licht dat het midden van het doek raakt is resoluut modern. Deze dichtheid van de verf belichaamt de wil van Courbet om kunst "tastbaar" te maken. Voor hem mag schilderkunst niet alleen representeren, ze moet fysiek bestaan met de kracht van de natuur zelf.
Ten slotte is het werk een daad van politiek verzet. Geweigerd op de Wereldtentoonstelling van 1855, vormde het het hart van het "Pavillon du Réalisme" dat Courbet op eigen kosten liet bouwen. Het is de eerste keer dat een kunstenaar een privétentoonstelling organiseert tegen de officiële institutie in. Het Atelier is dus niet alleen een beeld, het is een monument voor creatieve onafhankelijkheid. Het loopt vooruit op de autonomie van de moderne kunst en de geboorte van de avant-garde.
Het schilderij zit vol met gecodeerde boodschappen en verborgen kritiek. Aan de linkerkant lijkt de figuur van de stroper die met zijn honden op de voorgrond zit, vreemd genoeg op Napoleon III, een scherpe kritiek op de keizer aan wie Courbet een hekel had. De aan de achtergrond genagelde ledepop, in de pose van een martelaar of gekruisigde, stelt de stervende academische kunst voor, een spotternij met de starre modellen die aan de École des Beaux-Arts werden onderwezen.
Een technisch geheim schuilt in de aanwezigheid van Baudelaire, uiterst rechts. Als men goed kijkt, ziet men aan zijn zijde het uitgewiste silhouet van zijn maîtresse, Jeanne Duval. Baudelaire had Courbet gevraagd haar te laten verdwijnen, maar door de tijd en de slijtage van de verflaag is het "spook" van Jeanne weer tevoorschijn gekomen. Dit creëerde een mysterieuze aanwezigheid die de kunstenaar niet volledig had verwijderd maar eenvoudigweg had bedekt met een glanslaag.
De naaktheid van het centrale model is ook onderhevig aan interpretatie. Ze is geen geidealiseerde muze, maar een weergave van de Waarheid. Courbet benadrukt dat zij zijn werk bekijkt terwijl hij een landschap van de Franche-Comté schildert. Het feit dat hij een landschap schildert in zijn atelier onderstreept dat schilderen een daad van geheugen en intellect is, en geen simpele kopie van de natuur. De Waarheid is hier een metgezel.
Ten slotte symboliseert het kind dat de schilder in het midden van het doek bewonderend aankijkt, het "onschuldige oog". Courbet beweerde dat hij zonder vooroordelen wilde schilderen, als een kind dat de wereld voor het eerst ontdekt. Dit kind is voor Courbet de enige legitieme toeschouwer, omdat hij nog niet is gecorrumpeerd door sociale of academische conventies. Het is een geheim over de methode van het realisme zelf: ontleren om beter te zien.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Wat stelt de naakte vrouw voor die achter de schilder staat?
Ontdekken
