Classicisme1883
Dodeneiland
Arnold Böcklin
Het oog van de conservator
"Het schilderij toont een steil rotseiland dat oprijst uit een spiegelgladde zee, in het midden waarvan grafnissen zijn uitgehouwen. Een boot nadert, met een witte kist en een in het wit gehulde, staande figuur, die herinnert aan een overledene of een psychopompos-gids. Donkere cypressen, symbolen van rouw en onsterfelijkheid, rijzen in het midden op en creëren een funeraire verticaliteit die de schemerige lucht verscheurt."
Dodeneiland is een absoluut icoon van het Europese symbolisme en een meditatief werk over de overgang naar het hiernamaals. Arnold Böcklin vangt een minerale en eeuwige stilte en creëert een droomachtige ruimte die zowel psychoanalytici, dictators als componisten fascineerde. Het is een uitnodiging tot inkeer, een beeld gebouwd om «te doen dromen», in de woorden van de schilder zelf.
Analyse
De diepgaande analyse van dit werk onthult een cruciale overgang in de 19e-eeuwse kunst, van de late romantiek naar een introspectief symbolisme. Geschilderd in vijf versies tussen 1880 en 1886, ontstond het werk uit een opdracht van Marie Berna, een jonge weduwe die een beeld wilde om te «dromen». Böcklin neemt afstand van de klassieke vertelling om zich te concentreren op de atmosfeer («Stimmung»). De stijl wordt gekenmerkt door een bijna fotografische precisie van de rotstexturen, die contrasteert met de onwerkelijkheid van de scène. Het licht lijkt uit een onzichtbare bron te komen en raakt de witte rotsen om hun spectrale verschijning te benadrukken.
Historisch gezien past het werk in een periode van fascinatie voor de Oudheid en mediterrane mythen, terwijl het tegelijkertijd onderzoek naar het onbewuste voorafschaduwt. De mythologische context is hier overal aanwezig, zij het impliciet. De boot doet onvermijdelijk denken aan Charon die de Styx oversteekt, hoewel Böcklin de veerman nooit expliciet bij naam noemde. Het eiland zelf is een synthese van echte locaties (zoals Ischia of het eilandje Pontikonisi) getransformeerd tot een metafysische architectuur. Deze versmelting tussen het reële en het sacrale creëert een permanente psychologische spanning: de toeschouwer voelt zich tegelijkertijd indringer en gast.
De techniek van Böcklin maakt gebruik van lagen tempera en olie om een kleurverzadiging te bereiken die het water het uiterlijk van een zwarte spiegel geeft. De psychologie van het werk is die van berusting en vrede. In tegenstelling tot middeleeuwse voorstellingen van de dood is er hier geen angst of oordeel. De dood is een rustplaats, een versterkt domein tegen het tumult van de buitenwereld. De rotswanden fungeren als beschermende barrières en veranderen het eiland in een onschendbaar heiligdom waar de tijd lijkt stil te staan.
Ten slotte is de invloed van het werk ongekend in de kunstgeschiedenis. Het inspireerde Rachmaninov voor zijn symfonisch gedicht, maar ook surrealisten zoals Dalí of Chirico. Dodeneiland vertegenwoordigt niet alleen het einde van het leven, maar het voortbestaan van de herinnering. Het is de vergaarbak voor de mentale projecties van de kijker, een venster op wat Freud later het «Unheimliche» zou noemen. Het is zowel een landschap van de ziel als een geografisch landschap.
Een van de best bewaarde geheimen ligt in de derde versie (1883), besteld door zijn kunsthandelaar. Böcklin voegde daar zijn eigen initialen «A.B.» toe op een van de ingangen van de graven in de rotswand, waarmee hij zijn eigen plaats in de eeuwigheid markeerde. Recente röntgenanalyses van de eerste versie onthulden dat de schilder aanvankelijk een meer aards landschap had opgenomen voordat hij besloot het beeld te zuiveren en het isolement van het eiland te versterken.
Een historisch mysterie verbindt het werk met Adolf Hitler, die de derde versie bezat. Hij was gefascineerd door het Germaanse en mystieke karakter ervan. Het lot van de vierde versie is echter tragisch: deze werd vernietigd tijdens de bombardementen op Berlijn in de Tweede Wereldoorlog. Er resten alleen nog zwart-witfoto's van, wat een dimensie van «echte dood» toevoegt aan de geschiedenis van deze reeks beelden over het hiernamaals.
Een wetenschappelijke anekdote onderstreept Böcklins obsessie met licht. Hij gebruikte een preparaat op basis van schellak om zijn witten een minerale glans te geven. Chemische analyses toonden aan dat hij soms vernis mengde met zijn nog natte verf om transparantie-effecten in het water te creëren, waarbij hij de diepte van de afgrond nabootste. Deze zorg voor het materiële detail contrasteert met het puur spirituele onderwerp van het doek.
Ten slotte is het eiland niet geïnspireerd op één enkele plek, maar is het een mentale collage. Terwijl velen het Engelse kerkhof in Florence zien waar zijn dochter Maria begraven ligt, herkennen anderen de rotsen van Capri. Het geheim van zijn universele kracht ligt precies in dit gebrek aan een nauwkeurige locatie: het is het eiland van alle doden, een universele «niet-plaats» waarvan de ruimtelijke dubbelzinnigheid het sacrale en mysterieuze karakter versterkt.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welke sfeer roept dit symbolistische landschap op?
Ontdekken
