Classicisme1558
Landschap met de val van Icarus
Pieter Bruegel de Oude
Het oog van de conservator
"De toeschouwer moet zoeken naar Icarus: alleen zijn benen steken uit het water, rechtsonder bij een koopvaardijschip. Op de voorgrond leidt een landbouwer zijn ploeg, een herder kijkt naar de lucht en een visser blijft verdiept in zijn vangst. De zon gaat onder aan de horizon en markeert het einde van een gewone dag."
Een groot raadsel van de Vlaamse schilderkunst; dit werk illustreert de mythe van Icarus met een onthutsende ironie. Terwijl de tragische held verdrinkt in algemene onverschilligheid, gaat het plattelandsleven zijn gang. Het is een diepe meditatie over de plaats van de mens in het universum.
Analyse
De diepgaande analyse van *De val van Icarus* onthult een filosofische verschuiving eigen aan het noordelijk humanisme. In tegenstelling tot de Italiaanse renaissance kiest Brueghel ervoor de held te marginaliseren. Deze stilistische keuze onderstreept de Vlaamse "Weltanschauung": de wereld is weids en de tragedie van een individu onderbreekt de cyclus van de natuur niet.
Mythologisch steunt het werk op Ovidius' *Metamorfosen*. Icarus vloog te dicht bij de zon. Brueghel introduceert echter een tijdsdissonantie: de zon staat aan de horizon, terwijl de val op het zenit had moeten plaatsvinden. Icarus wordt het symbool van gestrafte "Hubris", maar vooral van de onbeduidendheid van die trots tegenover de arbeid op het land.
Technisch gebruikt het werk een magistraal atmosferisch perspectief. De factuur is vloeiend, typisch voor het "tuchlein" van die tijd. De psychologie van het werk berust op het gevoel van radicale isolatie. Icarus sterft alleen, wat een wrede waarheid benadrukt: menselijk lijden gebeurt vaak in stilte, te midden van een wereld die bezig is met haar eigen materiële behoeften.
De historische context van de Spaanse Nederlanden in de 16e eeuw brengt een politieke dimensie. Het schip, symbool van expansie en risico, vervolgt zijn route. Het lijk in het struikgewas links herinnert aan het Vlaamse spreekwoord: "Geen landbouwer stopt voor een man die sterft." Deze visie weerspiegelt een samenleving waarin economische rationaliteit prevaleert boven het sacrale.
Een van de meest besproken geheimen is de authenticiteit van de Brusselse versie. Wetenschappelijke analyses suggereren dat het een getrouwe kopie is van een verloren origineel van Brueghel de Oude. De huidige versie is op doek, terwijl Brueghel bijna altijd op hout werkte. Toch blijft het schilderij de enige getuige van deze revolutionaire compositie.
Een raadsel ligt in de afwezigheid van Daedalus, de vader. Bij Ovidius zoekt Daedalus zijn zoon. In het schilderij ontbreekt hij volledig in de lucht. Sommige onderzoekers geloven dat hij in het origineel aanwezig was of werd weggelaten om de isolatie te benadrukken. Ook het personage in het struikgewas links is onderwerp van interpretaties over de genegeerde dood.
Röntgenfoto's toonden aan dat de schilder de tuigage van het schip nauwkeurig detailleerde, wat kennis van de 16e-eeuwse maritieme technologie bewijst. Dit technisch realisme contrasteert met het mythische thema. De ondergaande zon suggereert dat de val een metafoor is voor het einde der tijden of een ver gevolg van de fout.
Ten slotte is de titel misleidend. Het is geen "Val van Icarus" in verhalende zin, maar een "Ploegscène met Icarus op de achtergrond". De visuele dominantie van paard en ploeg over de held is een bewuste keuze van Brueghel om de superioriteit van het boerenleven te bevestigen boven de klassieke verhalen uit Italië.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Wat is er ongebruikelijk aan de weergave van Icarus op dit schilderij?
Ontdekken
