Barok1612-1614
De kruisafneming
Peter Paul Rubens
Het oog van de conservator
"De stralend witte lijkwade dient als visuele gids en verlicht het lijkbleke vlees van Christus. Tussen de fysieke kracht van de mannen en het ingehouden verdriet van de vrouwen orkestreert Rubens een heilig drama."
Dit monumentale werk, het absolute hoogtepunt van de Vlaamse barok, legt het moment vast waarop het levenloze lichaam van Christus van het kruis wordt gehaald in een choreografie van verdriet en overgave. Rubens versmelt de beeldhouwkundige kracht van Michelangelo met een unieke beheersing van het licht.
Analyse
De stilistische analyse van dit werk onthult het genie van Rubens op zijn hoogtepunt en markeert de triomfale terugkeer van de kunstenaar uit Italië. Hij hanteert een beeldtaal waarin Vlaamse kracht getemperd wordt door een klassieke elegantie die ontleend is aan antieke beeldhouwwerken. De historische context is die van de katholieke contrareformatie in Antwerpen; de kerk probeerde de reële aanwezigheid van Christus en het belang van het eucharistische offer te herbevestigen door beelden van onweerstaanbare emotionele kracht. Het triptiek, in opdracht van het gilde van de Kolveniers, illustreert niet alleen een bijbelse episode, het wordt een theologisch manifest over de verlossing. De psychologie van de personages wordt behandeld met een aangrijpende menselijkheid, die waardig verdriet en een voelbare fysieke solidariteit toont.
De religieuze context is hier van doorslaggevend belang om de draagwijdte van het werk te begrijpen. Sint-Christoffel, beschermheilige van de Kolveniers, verschijnt niet direct, maar wordt opgeroepen door de Griekse etymologie van zijn naam: "hij die Christus draagt". Elk personage dat deelneemt aan de afname wordt zo een drager van Christus, waardoor de mythe van Christoffel verbonden wordt met het christelijke dogma. Deze intellectuele subtiliteit stelde Rubens in staat om zowel de opdrachtgevers als de dogmatische eisen van die tijd tevreden te stellen. De techniek maakt gebruik van kundige glacis die de huid van Christus een marmerachtige transparantie geven, contrasterend met het diepe rood van de omringende kleding. Het licht lijkt uit het lichaam van de Verlosser zelf te komen.
De mythologische en bijbelse dimensie is hier met chirurgische precisie verweven. Rubens baseert zich op de evangelieteksten maar ook op meditaties uit de Renaissance om deze scène te orkestreren. Christus is geen zwakke figuur, maar een held wiens lichaam zelfs in de dood een atletische kracht behoudt, herinnerend aan de Laocoön-groep die hij in Rome bestudeerde. Deze "heroïsering" van Christus is typisch voor de barok van Rubens, waar goddelijkheid onlosmakelijk verbonden is met fysieke kracht. De aanwezigheid van de drie Maria's aan de voet van het kruis voegt een laag affectieve gevoeligheid toe, waarbij hun blikken en uitgestrekte handen de bemiddeling tussen mens en god symboliseren.
Ten slotte verkent het werk de spanning tussen leven en dood door een compromisloze naturalistische observatie. De details van de gespannen spieren onder de inspanning, de zwaarte van het roerloze lichaam en het directe contact van de handen met het heilige vlees versterken het realisme. Rubens probeert het lijden niet te idealiseren, maar tastbaar te maken voor de toeschouwer om een spirituele loutering teweeg te brengen. De beheersing van texturen, van het ruwe hout van het kruis tot het fijne linnen van de lijkwade, draagt bij aan deze zintuiglijke onderdompeling. Het is een werk waarin theologie vlees wordt, waar elke penseelstreek ten dienste staat van een vertelling van ongeëvenaarde dramatische intensiteit.
Een van de meest fascinerende geheimen ligt in de figuur van de oude man bovenop het kruis: het zou gaan om een verborgen zelfportret van Rubens, die zichzelf in het hart van het mysterie van de Passie plaatst. Recente röntgenanalyses hebben ook belangrijke pentimenti (verbeteringen) aan het licht gebracht, met name in de positie van de voeten van Christus, die Rubens aanpaste om het effect van verticale verschuiving te accentueren. Een ander mysterie omringt de lijkwade: de uitzonderlijke witheid van de stof werd verkregen door het massale gebruik van loodwit, een dure techniek om een kunstmatig "lichtpunt" in het midden van het schilderij te creëren.
Experts hebben ook ontdekt dat de houtstructuur van het middenpaneel bestaat uit Baltische eik van de hoogste kwaliteit, specifiek geselecteerd om het vochtige klimaat van de Antwerpse kerken te weerstaan. Vingerafdrukken zijn gevonden in de onderste verflagen, wat suggereert dat Rubens bepaalde gebieden direct met de hand bewerkte om zachtere overgangen te krijgen. Het intense rode pigment voor het gewaad van Sint-Jan is afkomstig van cochenille geïmporteerd uit Amerika, een teken van de rijkdom en commerciële verbindingen van Antwerpen in die tijd.
Een theologisch geheim verbindt de zijpanelen met het middenpaneel: hoewel Sint-Christoffel niet is geschilderd, is zijn legende "verborgen" in de handeling van het dragen van het lichaam, waardoor elke drager een "Christoforus" wordt. Dit visuele woordspel was bedoeld voor de geleerden van het gilde. Bovendien is de plant op de voorgrond niet decoratief; het is een stinkende gouwe, die in de christelijke symboliek geassocieerd wordt met genezing en gezichtsvermogen, herinnerend aan het feit dat het offer van Christus de ogen van de mensheid opent voor verlossing.
Ten slotte hebben chemische analyses aangetoond dat Rubens Venetiaanse hars aan zijn olie toevoegde om de glans en duurzaamheid van de kleuren te verhogen. Dit verklaart waarom het werk ondanks de eeuwen zo'n verbazingwekkende schittering heeft behouden. De restauratie van 2018 maakte het mogelijk om gezichten in de duisternis van de achtergrond te herontdekken, stille getuigen die bijdragen aan de theatrale en participatieve dimensie van de scène, waarbij de gelovige wordt uitgenodigd om zichzelf op te nemen in de menigte rouwenden.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welke kleur heeft de jurk van Maria Magdalena, die de voeten van Christus ondersteunt?
Ontdekken
