Barok1657
Brieflezend meisje bij het venster
Johannes Vermeer
Het oog van de conservator
"Een jonge vrouw in profiel, badend in een noordelijke helderheid, leest een brief voor een open raam. De recente onthulling van een schilderij-binnen-het-schilderij van Cupido transformeert de interpretatie van het werk van een eenvoudige genrescène naar een complexe allegorie van romantische trouw."
Een absoluut meesterwerk uit de vroege volwassenheid van Vermeer. Dit doek markeert een radicale revolutie in de kunst van de Sfinx van Delft: de uitvinding van een stille binnenruimte waarin licht, behandeld als een bijna goddelijke substantie, de drager wordt van een cryptisch psychologisch verhaal en een diepe meditatie over oprechte liefde.
Analyse
Brieflezend meisje bij een open raam (ca. 1657-1659) vormt de geboorte van de Vermeer-stijl. In deze periode breekt de kunstenaar met de invloed van de Utrechtse caravaggisten en de bordeelscènes uit zijn jeugd om de huiselijke intimiteit van de Nederlandse burgerij te verkennen. Dit werk weerspiegelt de opkomst van de briefcultuur in de 17e-eeuwse Verenigde Provinciën, waar de brief de brug werd tussen de besloten privéruimte en de buitenwereld. Vermeer gebruikt hier de pointillé-techniek om texturen te sublimeren, wat een lichttrilling creëert die de tijd lijkt stil te zetten.
De psychologische analyse van het werk staat in het teken van het concept absorptie. De jonge vrouw is zo volledig ondergedompeld in haar lectuur dat ze tot een andere tijdsdimensie lijkt te behoren. Haar weerspiegeling in de ruiten, licht vervormd en melancholisch, fungeert als een dubbelganger van haar bewustzijn en onthult een emotie die haar gezicht in profiel probeert te beheersen. Deze reflectie is niet louter een optisch huzarenstukje, maar een metafoor voor introspectie en de innerlijke dialoog die het lezen van een intieme missive oproept.
De symbolische context werd radicaal omgegooid door de restauratie van 2021. De blootlegging van de grote Cupido op de achtermuur verandert alles: dit mythologische personage vertrapt maskers, wat betekent dat "volmaakte liefde bedrog verwerpt". De brief is dus geen bewijs van een schuldige affaire, maar van een eerlijke en trouwe liefde. Vermeer transformeert zo een alledaagse observatie in een neoplatonische morele les over de waarachtigheid van gevoelens, waarbij de helderheid van het buitenlicht symbool staat voor de zuiverheid van de ziel.
Technisch gezien zet Vermeer een palet van ongekende rijkdom in. Het massale gebruik van natuurlijk ultramarijn (lapis lazuli), het duurste pigment uit die tijd, voor het gordijn en de kleding, getuigt van een hoogwaardige opdracht. Het licht verlicht de voorwerpen niet alleen; het boetseert ze, waardoor contrasten ontstaan die een bijna driedimensionale diepte aan de scène geven. Vermeer speelt met texturen door de matheid van de muur af te zetten tegen de glasachtige glans van het venster en de wollige zachtheid van het tapijt, wat een totale zintuiglijke ervaring biedt.
Ten slotte belichaamt het werk de ruimtelijke beheersing van Vermeer. Door een tafel met fruit en een trompe-l'oeil gordijn op de voorgrond te plaatsen, creëert hij een barrière tussen de toeschouwer en de lezeres. Deze afstand roept een gevoel van respect en discreet voyeurisme op. We worden niet uitgenodigd om de kamer binnen te gaan, maar om door een opgelichte sluier een moment van absolute gratie te aanschouwen. Het is dit vermogen om het alledaagse in het heilige te transformeren dat Vermeer aan de top van de Europese genreschilderkunst plaatst.
Het meest opzienbarende geheim in de recente kunstgeschiedenis betreft de "verborgen Cupido". Meer dan twee eeuwen lang was de muur achter de jonge vrouw leeg, bedekt met een grijsachtige verf waarvan men dacht dat Vermeer die zelf had aangebracht. Pas in 2017 bewezen röntgenfluorescentie-analyses dat deze overschildering lang na de dood van de kunstenaar was aangebracht. De beslissing om deze laag in 2021 te verwijderen was een schokgolf: het onthulde een liefdesgod die nu bijna een derde van de muur beslaat, wat de chromatische balans en de verborgen betekenis van het doek radicaal veranderde.
Een ander mysterie schuilt in de optische nauwkeurigheid van de scène. Historici vermoeden dat Vermeer een camera obscura gebruikte om deze precisie in de reflecties te bereiken. Studies hebben echter aangetoond dat de weerspiegeling van het gezicht in het glas fysiek onmogelijk is ten opzichte van de hoek van de vrouw. Vermeer heeft dus bewust vals gespeeld met de wetten van de fysica om het poëtische effect van de dubbelganger te versterken. Dit bewijst dat zijn genie verder ging dan louter mechanische reproductie van de werkelijkheid.
De herkomst van het schilderij is ook getekend door fascinerende historische dwalingen. Bij de aankoop voor de collectie van de Keurvorst van Saksen in 1742 werd het werk aan Rembrandt toegeschreven, omdat Vermeers naam in totale vergetelheid was geraakt. Later werd het zelfs aan Pieter de Hooch toegeschreven. Pas in het midden van de 19e eeuw identificeerde de criticus Thoré-Bürger de unieke "manier" van Vermeer. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het schilderij in een tunnel verborgen om aan de bommen te ontsnappen, waarna het door de Sovjets als oorlogsbuit naar Moskou werd meegenomen.
Ten slotte herbergt het stilleven op de voorgrond zijn eigen botanische en symbolische geheimen. De schaal van porselein bevat perziken en appels, waarvan sommige zijn aangesneden of bedorven. In de Nederlandse iconografie verwijzen deze vruchten vaak naar de zondeval, maar hier suggereert hun nabijheid tot de brief en Cupido eerder de broosheid van het aardse leven tegenover de bestendigheid van de spirituele liefde. De techniek die is gebruikt om de glans van het porselein weer te geven, door middel van kleine toetsen zuiver loodwit, blijft een van de meest geciteerde voorbeelden van Vermeers virtuositeit.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welk element dat Vermeer onder een verflaag had verborgen, werd onthuld door een recente restauratie?
Ontdekken
