Barok1658
De dood van Cleopatra
Guido Reni
Het oog van de conservator
"Koningin Cleopatra zit op een stoel, haar lichaam van een parelachtige bleekheid contrasterend met de adder aan haar arm. Ze is omringd door haar wenende dienaressen in een theatrale enscenering."
Dit schilderij van Guido Cagnacci, een absoluut meesterwerk van de Italiaanse late barok, overstijgt de historische zelfmoord van de laatste koningin van Egypte tot een melancholische meditatie.
Analyse
De Dood van Cleopatra door Guido Cagnacci, geschilderd rond 1658, bevindt zich op het kruispunt van caravaggistisch naturalisme en de academische elegantie van de Bolognese school. De historische context voert ons terug naar de val van het ptolemaeïsche Egypte: na de nederlaag bij Actium tegen Octavianus koos Cleopatra voor zelfmoord boven de vernedering van een Romeinse triomftocht. Cagnacci schildert niet de politieke woede, maar de intimiteit van een heengaan. De stijl wordt gekenmerkt door een delicaat "sfumato" en een obsessieve aandacht voor texturen, waarbij de huid van de koningin lijkt te trillen van een laatste warmte voor de lijkstijfheid intreedt. Het werk past in een barokke esthetiek.
Technisch gezien gebruikt Cagnacci glacis van een uitzonderlijke fijnheid om de doorschijnendheid van de opperhuid weer te geven. In tegenstelling tot klassieke voorstellingen waarbij Cleopatra vaak liggend wordt afgebeeld, zet Cagnacci haar op een moderne troon, wat de vorstin vermenselijkt en haar tegelijkertijd sacraliseert. De historische context van de schilder zelf, die zijn liefdesschandalen in Venetië ontvluchtte om zijn toevlucht te zoeken aan het hof van keizer Leopold I in Wenen, weerspiegelt zich in dit werk: het bezit een emotionele lading en een vrijheid van toon die afwijken van de religieuze schilderkunst uit die tijd. Cleopatra's psychologie is er een van berusting.
De diepe analyse onthult een dualiteit tussen het erotisme van het naakte lichaam en de moraliteit van de eindigheid. Cleopatra is hier een overgangsfiguur tussen zondares en heilige, een wereldlijke Maria Magdalena wiens enige zonde politieke ambitie was. De dienaressen belichamen verschillende stadia van rouw: de verstikte kreet, de verbijstering en het stille verdriet. Dit contrast tussen de bijna marmeren passiviteit van de koningin en de emotionele agitatie van haar volgelingen creëert een krachtig dramatisch evenwicht. Het werk is niet alleen een historieschilderij; het is een theatrale enscenering waarbij elk gebaar gewogen is om de psychologische impact te maximaliseren.
Ten slotte moet het belang van kleur worden benadrukt. Het contrast tussen het diepe groen van het gordijn op de achtergrond en de stralende witheid van de koningin concentreert de aandacht op het fatale contactpunt: de adder. Cagnacci onderstreept door deze chromatische keuze dat de dood geen binnendringende schaduw is, maar een licht dat de schoonheid op haar hoogtepunt bevriest. Deze visie op zelfmoord als een ultieme esthetische daad loopt vooruit op de grote thema's van het decadentisme en de Europese romantiek. Het is een werk waarin de lichttechniek dient om een moment van absolute genade voor het niets te isoleren.
Een van de meest fascinerende geheimen van dit werk ligt in de identiteit van de modellen. Het is zeer waarschijnlijk dat Cagnacci zijn eigen minnaressen gebruikte voor de dienaressen, een praktijk die hem veel problemen met de kerkelijke autoriteiten opleverde. Recente röntgenanalyses hebben aangetoond dat de positie van Cleopatra's hoofd herhaaldelijk werd gewijzigd, terwijl de kunstenaar zocht naar de exacte hoek die zowel extase als doodsstrijd zou oproepen. Er blijft een mysterie bestaan rond de kleine mand met vijgen, door Plutarchus genoemd als middel om de slang te verbergen, maar hier bijna onzichtbaar ten gunste van het directe erotisme.
Een ander geheim betreft de bestemming van het werk. Het werd door Cagnacci naar Wenen meegenomen als een soort visitekaartje van zijn genie, bedoeld om de keizer te verleiden. Het schilderij werd lang als te provocerend beschouwd voor openbare salons en bleef in de privékabinetten van de Habsburgers. Wetenschappelijk zijn er sporen gevonden van natuurlijk ultramarijn van zeer hoge kwaliteit, wat bewijst dat Cagnacci over aanzienlijke financiële middelen beschikte. De fijnheid van de adder suggereert dat de kunstenaar echte exemplaren bestudeerde om het naturalisme van de fatale daad te versterken.
Experts hebben zich lang afgevraagd waarom Cleopatra geen kroon of duidelijke koninklijke attributen draagt. Cagnacci ontdeed de koningin bewust van haar insignes om haar tot een universele "Vrouw" te maken. Is het werk een kritiek op monarchale trots of een verheerlijking van individuele vrijheid? De spanning tussen de twee lezingen blijft een van de verborgen charmes van het doek. Bovendien lijkt de dienares rechts de toeschouwer rechtstreeks aan te kijken, waardoor de vierde wand wordt doorbroken.
Ten slotte toont een analyse van de voorbereiding een donkere onderlaag die het vlees die innerlijke gloed geeft. Cagnacci gebruikte een geheime techniek om het schilderoppervlak te polijsten om dit effect van spiegeling en tactiele zachtheid te verkrijgen. Deze extreme zorg maakt het werk bijna levend onder strijklicht, een effect dat de kunstenaar berekende voor de keizerlijke vertrekken. De Dood van Cleopatra blijft zo een mysterie van technische schoonheid ten dienste van een duister onderwerp.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welk dier gebruikte Cleopatra volgens de hier afgebeelde legende om zelfmoord te plegen?
Ontdekken
