Barok1642
De Nachtwacht
Rembrandt
Het oog van de conservator
"Kapitein Frans Banninck Cocq en zijn luitenant Willem van Ruytenburch treden naar voren, badend in theatraal licht, terwijl zij de uitmars van een burgermilitie orkestreren."
Als absoluut hoogtepunt van de Nederlandse barok revolutioneert dit werk het groepsportret door zijn dramatische dynamiek en ongeëvenaarde beheersing van het clair-obscur.
Analyse
Geschilderd in 1642, op het hoogtepunt van Rembrandts carrière, overstijgt "De Nachtwacht" het conventionele genre van het groepsportret van de schuttersgilde. In tegenstelling tot de statische composities van zijn tijdgenoten, vangt Rembrandt een moment van pure actie: het ogenblik waarop de compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq het bevel krijgt om te gaan marcheren. De historische context is die van de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën, een jonge en welvarende natie die haar identiteit bevestigt via deze burgermilities, symbolen van orde en burgerzin.
Hoewel het werk in strikte zin niet mythologisch is, is het doordrongen van een ontluikende Nederlandse nationale mythologie. Rembrandt transformeert een eenvoudige inspectie van de militie in een epos dat de verhalen van Homerus waardig is. Het raadselachtige personage van het kleine meisje op de achtergrond, met een dode kip aan haar gordel, fungeert als een levende allegorie: de klauwen van de kip zijn het symbool van de kloveniers (arquebusiers). Het is een mythe van bescherming en waakzaamheid die Rembrandt hier opricht, waarbij hij alledaags realisme versmelt met een bijna mystieke symbolische dimensie.
Technisch gezien drijft Rembrandt het "clair-obscur" naar nooit eerder bereikte hoogten. Het licht verlicht niet alleen; het beeldt de ruimte uit en hiërarchiseert de personages. De kunstenaar gebruikt gulle impasto-technieken om reliëf te geven aan de goudborduursels van de luitenant, waardoor een textuur ontstaat die fysiek reageert op het licht in het museum. Het palet, gedomineerd door aardetinten, okers en diepe roden, wordt plotseling doorbroken door de citroengele gloed van de luitenant en het etherische wit van het meisje, wat een visueel ritme van zeldzame intensiteit creëert.
Psychologisch gezien is het werk een tour de force van menselijke observatie. Elke schutter bezit een eigen uitdrukking en houding, variërend van strijdbare vastberadenheid tot verstrooide verwarring. Rembrandt verkent de spanning tussen het individu en de groep, tussen het verlangen naar persoonlijke roem en de noodzaak van collectieve eenheid. Het werk is niet louter een paradebeeld; het ademt het geluid van trommels, de geur van kruit en de geordende chaos van een samenleving in beweging, waarbij de essentie van de menselijke conditie tegenover de plicht wordt gevangen.
Een van de beroemdste geheimen is dat het werk helemaal geen nachtscène voorstelt. De titel "De Nachtwacht" verscheen pas in de 18e eeuw vanwege de opeenhoping van donkere vernissen en stof die het oorspronkelijke daglicht hadden gemaskeerd. Het restauratieproject "Operation Night Watch" heeft onlangs via röntgenfluorescentie-imaging een complete voorstudie onder de verf onthuld, wat bewijst dat Rembrandt aanvankelijk nog meer personages en architecturale details had gepland.
Een ander mysterie betreft de verminking van het doek in 1715. Bij de overplaatsing naar het stadhuis van Amsterdam was het schilderij te groot voor de toegewezen ruimte. De autoriteiten besloten toen om stroken doek aan alle vier de zijden af te snijden, waardoor twee personages aan de linkerkant en een deel van de brug verdwenen. Pas in 2021 maakte kunstmatige intelligentie de digitale reconstructie van deze ontbrekende delen mogelijk, waardoor het werk zijn oorspronkelijke ruimtelijke ademhaling terugkreeg en de kapitein werd gedecentreerd om het effect van de voorwaartse beweging te accentueren.
Wetenschappelijke analyses hebben ook de ongebruikelijke aanwezigheid onthuld van een loodhoudende beschermlaag, aangebracht door Rembrandt zelf om het doek te beschermen tegen de vochtigheid van de muren van de schutterszaal. Nog intrigerender is de figuur van de klovenier die zijn wapen laadt vlak achter de kapitein; dit lijkt een knipoog naar militaire instructieboeken uit die tijd, waardoor het schilderij evenzeer een pedagogisch instrument als een kunstwerk is. Sommigen menen zelfs een zelfportret van Rembrandt te hebben geïdentificeerd: een oog en een baret die nauwelijks zichtbaar zijn achter de trommelslager.
Ten slotte is het lot van het werk tijdens de Tweede Wereldoorlog een geheim dat een roman waardig is. Om aan de nazi-plunderingen te ontsnappen, werd het doek uit de lijst gehaald, om een cilinder gerold en verborgen in bunkers onder de duinen van Castricum, en daarna in grotten in Maastricht. De bewakers moesten het doek regelmatig uitrollen om te controleren of de verf niet afbladderde. Deze heroïsche overleving voegt een legendarische laag toe aan een schilderij dat al drie vallen van vandalisme heeft overleefd, waaronder een mesaanval in 1975 en een aanval met zuur in 1990.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welk tijdstip van de dag wordt in dit schilderij werkelijk afgebeeld, ondanks de titel?
Ontdekken
