Le déjeuner sur l'herbe

Tijdens de Salon des Refusés in 1863 tentoongesteld onder de titel "Het Bad", vormt "Le Déjeuner sur l'herbe" een belangrijke epistemologische breuk. Édouard Manet verwierp de academische idealisering om een rauwe visie op het Parijse leven op te leggen. De stijl wordt gekenmerkt door een weigering van het traditionele clair-obscur en de progressieve modellering; Manet gaf de voorkeur aan vlakke kleurvlakken en heftige contrasten. Deze "onmiddellijke" benadering van licht, die vormen afplat, was een voorbode van het impressionisme. De historische context is die van het Tweede Keizerrijk, een tijd van strikte moraliteit waarin het werk werd gezien als een belediging van de goede zeden, niet vanwege het naakt zelf, maar omdat het elk aanvaardbaar mythologisch voorwendsel miste. Op mythologisch en historisch vlak schiep Manet niet uit het niets, maar herinterpreteerde hij de oude meesters. Het werk steunt rechtstreeks op Titiaans "Concert champêtre" en een gravure van Marcantonio Raimondi naar Rafaël, "Het Oordeel van Paris". Echter, waar de Renaissance nimfen en godinnen plaatste, installeerde Manet hedendaagse Parijzenaars. Deze ontheiliging van heilige bronnen is de ware mythe van het werk: de ineenstorting van de hiërarchie van genres. De naakte vrouw is niet langer Venus, zij is Victorine Meurent, een echte vrouw die de toeschouwer met uitdagende zelfverzekerdheid aankijkt en de "vierde wand" van de picturale illusie doorbreekt. Manets techniek schokte door haar schijnbare "grofheid": de toets is breed, zichtbaar, en de details van het bos zijn summier geschetst. De kunstenaar liet de strikte ruimtelijke diepte varen voor een nevenschikking van vlakken die bijna op elkaar geplakt lijken. Het licht komt niet uit een coherente natuurlijke bron, maar lijkt rechtstreeks uit het lichaam van de naakte vrouw te komen, die het lichtgevende centrum van het schilderij wordt. Deze behandeling beschouwt de menselijke figuur als een louter schilderobject, een kleurvlek tussen andere, wat een fundamentele esthetische revolutie vormt waarbij het onderwerp vervaagt voor de werkwijze. Psychologisch gezien creëert het doek een onverdragelijke spanning door de totale afwezigheid van communicatie tussen de personages. De twee mannen, in stadskostuum, lijken verloren in een intellectuele discussie en negeren de naaktheid van hun metgezellin. Victorine maakt ons door haar directe blik getuige van deze absurde scène. Deze wederzijdse onverschilligheid, gekoppeld aan de vreemde schaal van de baadster op de achtergrond — te groot voor haar positie in de ruimte — creëert een gevoel van dromerige onwerkelijkheid. Manet schildert hier de vervreemding van de moderne mens, de ongepastheid van het verlangen in een gecodificeerd sociaal kader en de eenzaamheid die inherent is aan het ontluikende stadsleven.