Barok1629
De triomf van Bacchus
Diego Velázquez
Het oog van de conservator
"Let op het opvallende contrast tussen de ivoren huid van Bacchus en de aardse tinten van de boeren. Velázquez gebruikt hier een naturalistisch licht, geërfd van het caravaggisme, maar vol ironie."
Een baanbrekend meesterwerk waarin Velázquez de antieke goddelijkheid confronteert met de rauwe realiteit van het Spaanse volk. Bacchus is geen verre afgod meer, maar een vleselijke jongeman.
Analyse
Geschilderd vlak voor zijn eerste reis naar Italië, illustreert dit schilderij de belangrijke overgang van Velázquez naar mythologisch naturalisme. De mythe vertelt dat Bacchus, god van de wijn en de extase, mensen een tijdelijke bevrijding brengt van hun aardse zorgen. Hier herinterpreteert Velázquez dit thema: Bacchus wordt niet omringd door etherische nymfen, maar door bedelaars en boeren uit het 17e-eeuwse Castilië. De god kroont een jonge soldaat, acterend als een spottende koning.
Het personage van Bacchus wordt behandeld met een klassieke sensualiteit, herinnerend aan antieke modellen, terwijl de "drinkebroers" (Los Borrachos) met een onthutsende psychologische precisie zijn geschilderd. Hun versleten kleren, eeltige handen en tandeloze glimlachen voegen een ongekende sociale dimensie toe aan de mythologische schilderkunst. Velázquez spot niet met deze mannen; hij verheft hen tot historische subjecten en geeft hen een fysieke aanwezigheid en waardigheid.
Dit werk is ook een reflectie op de kracht van wijn als middel tot metamorfose. Wijn is niet alleen een drank, het is de drager van een universele broederschap die sociale hiërarchieën uitwist. Door Bacchus te midden van deze eenvoudige mannen te plaatsen, benadrukt de kunstenaar dat het goddelijke zich manifesteert in gedeeld plezier. Het is een humanistische interpretatie van het heidendom, waar levensvreugde en menselijk lijden elkaar ontmoeten.
De invloed van Rubens, die Velázquez kort daarvoor aan het hof in Madrid ontmoette, is voelbaar in het lichte vlees van Bacchus. De soberheid van het Castiliaanse palet en de aandacht voor stillevens — zoals de aardewerken kruik en de schaal wijn — verankeren het schilderij echter stevig in de Spaanse traditie. Velázquez bereikt hier een perfecte synthese tussen Vlaams idealisme en Iberisch realisme.
Ten slotte breekt de directe blik van de boer in het midden naar de toeschouwer de vierde wand. Door ons uit te nodigen deel te nemen aan dit drinkgelag, verandert Velázquez de mythe in een geleefde ervaring. We zijn niet langer toeschouwers van een antieke scène, maar gasten aan een tijdloos banket waar de dagelijkse realiteit wordt gesublimeerd door het penseel van de meester.
Een van de grootste geheimen van dit doek ligt in de iconografische ambiguïteit: eeuwenlang is er gedebatteerd over de vraag of Bacchus een echte godheid was of een verklede grappenmaker. Recente analyses suggereren dat Velázquez acteurs of verschoppelingen van het hof als model gebruikte, wat het idee van een "enscenering" van de mythe versterkt. Deze bewuste vervaging tussen theater en realiteit is een handelsmerk van Velázquez.
Een technisch geheim betreft de figuur van de god zelf. De huidskleur van Bacchus is aanzienlijk lichter en "Italiaanser" dan de rest van het schilderij. Kunsthistorici geloven dat Velázquez deze figuur herzag na het zien van Titiaan's werken in de koninklijke collectie. Dit verschil in behandeling creëert een bovennatuurlijk aura rond Bacchus, waardoor hij fysiek wordt gescheiden van de aardse wereld van de boeren.
Het personage dat naar de toeschouwer glimlacht, verbergt een verontrustend detail: zijn trekken lijken vreemd genoeg op die van bepaalde hofnarren van Filips IV die Velázquez later zou schilderen. Het is zeer waarschijnlijk dat de kunstenaar dit werk gebruikte als laboratorium om extreme gezichtsuitdrukkingen te bestuderen, en zo een discrete sociale kritiek integreerde onder de dekmantel van mythologie.
Er bevindt zich een belangrijke pentimento (overschildering) onder de verflaag: de positie van de arm van Bacchus is gewijzigd. Oorspronkelijk was zijn gebaar formeler en minder ontspannen. Door de god "menselijker" en minder star te maken, accentueerde Velázquez de ironie van de scène. Deze verandering toont de wil van de kunstenaar om afstand te nemen van rigide classicisme.
Ten slotte werd het schilderij door koning Filips IV betaald met 100 dukaten, een aanzienlijk bedrag voor die tijd. Het werd echter niet tentoongesteld in de openbare galerijen van het paleis, maar in de privéslaapkamer van de koning. Het geheim schuilt in het persoonlijke plezier dat de vorst beleefde aan dit werk dat de grootsheid van de mythe mengde met de realiteit van het volk dat hij regeerde.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welke belangrijke semantische vernieuwing introduceert Velázquez in dit werk, waarmee hij breekt met de traditie van de mythologische schilderkunst uit de Renaissance?
Ontdekken
