Classicisme1661
De koninginnen van Perzië aan de voeten van Alexander
Charles Le Brun
Het oog van de conservator
"Let vooral op het spel van de handen en de verwarring van Sisygambis, de moeder van Darius. Le Brun gebruikt hier voor het eerst zijn theorie over de expressie van hartstochten."
Het stichtende manifest van het Franse classicisme, waarin zelfbeheersing en soevereine clementie worden gevierd. Een theatrale enscenering waarin Charles Le Brun de esthetiek van de regering van Lodewijk XIV definieert.
Analyse
Dit schilderij illustreert een beroemde episode uit het leven van Alexander de Grote, verteld door Plutarchus. Na de slag bij Issus in 333 v.Chr. begeeft Alexander zich naar de tent van de familie van Darius III, de verslagen Perzische koning. Sisygambis, de koningin-moeder, vergist zich en werpt zich neer voor Hephaestion, de boezemvriend van Alexander, omdat hij groter en imposanter is. Alexander stelt haar gerust met de beroemde woorden: "Ook hij is een Alexander."
Het werk was een directe opdracht van Lodewijk XIV, bedoeld om de koninklijke edelmoedigheid te verheerlijken. Door dit onderwerp te kiezen, stelt Le Brun een allegorie van goed bestuur voor: de ware koning is niet degene die verplettert, maar degene die vergeeft en zijn eigen instincten beheerst. Alexanders gezicht, kalm en stoïcijns, contrasteert met de dramatische opwinding van de Perzische vrouwen, waardoor een tegenstelling ontstaat tussen de Europese Rede en de oosterse emotie.
De mythe van Alexander diende als spiegel voor de jonge Lodewijk XIV. Le Brun beeldt de veroveraar niet af als een barbaarse krijger, maar als een civiliserende held, een model van antieke deugd. Elk personage in Alexanders gevolg belichaamt een nuance van de hoofse moraal: respect, bewondering en terughoudendheid. Het is een les in politiek in beeld gebracht, waarbij de monarchale orde wordt opgelegd door de loutere kracht van het karakter.
De kunstenaar toont hier een voor die tijd opmerkelijke archeologische zorg, hoewel gefilterd door de esthetiek van de 17e eeuw. De harnassen, juwelen en kostuums van de Perzische vrouwen zijn bedoeld om een weelderig maar overwonnen Oosten op te roepen. Deze decoratieve rijkdom dient om de schijnbare bescheidenheid van Alexander te benadrukken, die geen uiterlijke tekenen van tirannie draagt en zijn superioriteit bevestigt door zijn loutere natuurlijke aanwezigheid.
Ten slotte markeert dit werk de geboorte van de Franse school. Het breekt met de overvloedige barok om narratieve helderheid en formele strengheid op te leggen. Le Brun stelt hier een beeldtaal vast die Europa meer dan een eeuw lang zou domineren, waardoor het Louvre en Versailles de zenuwcentra van het wereldwijde artistieke denken werden.
Het eerste geheim van dit werk ligt in de directe politieke dimensie: het werd geschilderd in Fontainebleau net toen Lodewijk XIV de persoonlijke macht had overgenomen na de dood van Mazarin. Dit is het schilderij dat Le Brun in staat stelde "Eerste Schilder van de Koning" te worden. De koning volgde de uitvoering van het doek met zoveel aandacht dat hij zichzelf identificeerde met Alexander, waardoor dit schilderij het officiële geboortebewijs werd van de koninklijke iconografie van Versailles.
Een fascinerend technisch geheim betreft de methode van Le Brun voor de gezichten. Voor Sisygambis en haar dochters paste hij zijn onderzoek naar de fysionomie toe, waarbij hij menselijke trekken vergeleek met die van dieren om het instinctieve karakter van hun pijn te benadrukken. Omgekeerd is het profiel van Alexander gemodelleerd naar antieke medailles om hem een sculpturale onsterfelijkheid te verlenen. Het is een directe toepassing van de wetenschap in dienst van de gestuurde emotie.
Een verborgen detail bevindt zich in de figuur van Hephaestion. Le Brun maakte zijn harnas opzettelijk glanzender en zijn pluim hoger dan die van Alexander om de vergissing van Sisygambis visueel geloofwaardig te maken voor de toeschouwer. Het is een narratieve tour de force: de schilder moet het oog van de toeschouwer misleiden zodat deze begrijpt waarom de koningin van Perzië zich heeft vergist, terwijl de superieure waardigheid van Alexander behouden blijft.
Het werk bevat ook een gecodeerde boodschap over clementie. In die tijd werd de vergiffenis van Alexander aan de familie van Darius parallel getrokken met de vergiffenis die Lodewijk XIV aan bepaalde edelen moest verlenen na de onlusten van de Fronde. Het schilderij diende als een instrument voor zachte propaganda, waarbij aan de voormalige rebellen werd gesuggereerd dat totale onderwerping aan de Zonnekoning zou leiden tot welwillende bescherming in plaats van executie.
Ten slotte hebben röntgenfoto's van het schilderij onthuld dat Le Brun aanvankelijk een veel drukkere architecturale decoratie op de achtergrond had gepland. Uiteindelijk koos hij ervoor om de ruimte te vereenvoudigen, zodat de aandacht uitsluitend gericht zou zijn op de dialoog van blikken en handen. Deze visuele zuivering is wat de scène zijn "klassieke" kracht en universele karakter geeft, waardoor een historisch feit wordt getransformeerd in een tijdloos icoon.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welke belangrijke theoretische vernieuwing paste Charles Le Brun hier voor het eerst op een dergelijke schaal toe, vooruitlopend op zijn toekomstige rol aan de Academie?
Ontdekken
