De schilderkunst

Dit doek is veel meer dan een genrescene; het is een complexe allegorie waarin de schilder (op de rug gezien) Clio, de muze van de Geschiedenis, vereeuwigt. Herkenbaar aan haar lauwerkrans, haar boek (Thucydides) en haar bazuin, symboliseert Clio de roem die de schilderkunst aan naties brengt. Vermeer plaatst zijn kunst onder de bescherming van de Geschiedenis en suggereert dat de schilder een intellectueel is die het geheugen van de wereld kan bevriezen. De politieke context is alomtegenwoordig via de grote wandkaart van de Nederlanden door Nicolaes Visscher. Het toont de Zeventien Provinciën vóór de scheiding tussen het Noorden en het Spaanse Zuiden. Deze kaart is een technisch huzarenstukje, maar ook een verklaring van nostalgie naar een verloren eenheid. De kroonluchter, versierd met de Habsburgse dubbelkoppige adelaar, versterkt deze verwijzing naar het imperiale verleden. Technisch verkent Vermeer de "distillatie" van de werkelijkheid. De kunstenaar gebruikt geen scherpe contouren, maar contrasten en kleurbehandeling om vormen te definiëren. De blauwe jurk van de muze, geschilderd met kostbaar lapis lazuli, straalt in het centrum. Het waarschijnlijke gebruik van de camera obscura hielp Vermeer bij het vertalen van onscherpte-effecten en lichtcirkels. De intimiteit van het atelier wordt beschermd door een zwaar gordijn dat fungeert als "repoussoir", waardoor de toeschouwer wordt uitgenodigd een heiligdom te betreden. De stilte in de scène is kenmerkend voor de Delftse stijl. De schilder draagt een anachronistisch 16e-eeuws kostuum, wat benadrukt dat de schilderkunst tot een nobele traditie behoort. Ten slotte behandelt het werk de band tussen de schilderkunst en de andere kunsten. Het masker op de tafel roept de beeldhouwkunst op, terwijl het boek en de bazuin herinneren aan literatuur en muziek. Vermeer orkestreert een hiërarchie waarin de schilderkunst bovenaan de vrije kunsten staat.