Rafaël: De goddelijke synthese en de School van Athene
We bevinden ons nu in het hart van de 16e eeuw, in de eerste jaren van het pontificaat van Julius II. In Rome beleeft de kunstwereld een moment van absolute genade, een zwevend tijdsbestek dat historici de «Hoge Renaissance» noemen. Waar Leonardo de rusteloze geest was, de geleerde met onvoltooid onderzoek, en waar Michelangelo de brute kracht was, de gekwelde ziel die de strijd van de geest tegen de materie beeldhouwde, zou Rafaël Sanzio het genie van de hoogste synthese worden. Zijn unieke talent, volgens tijdgenoten bijna bovennatuurlijk, lag in zijn vermogen om de revolutionaire ontdekkingen van zijn twee rivalen te absorberen en ze naar een niveau van evenwicht, helderheid en sereniteit te tillen dat nooit geëvenaard is. Waar Michelangelo het menselijk lichaam zag als een dramatische spanning, zag Rafaël het als een vloeiende genade. Waar Leonardo de mysteries van de schaduw verkende, ontvouwde Rafaël een geordend licht dat de wereld begrijpelijk en goddelijk maakte.
«De School van Athene» is veel meer dan een monumentaal fresco: het is het visuele manifest van het triomferende humanisme. Rafaël slaagt in het onmogelijke evenwicht: de wiskundige strengheid van het Florentijnse perspectief en de sculpturale fysieke aanwezigheid van Romeinse lichamen verenigen in een imaginaire architectuur die lijkt te ademen met antieke adel.
De School van Athene (Vaticaan): De perfecte synthese van de Renaissance. Merk op hoe de grandioze architectuur van Bramante dient als decor voor de ontmoeting van de grootste geesten uit de Oudheid en de 16e eeuw.
Observeer de meesterlijke structuur van dit werk. Rafaël gebruikt een architectonisch perspectief dat zo diep en exact is dat het door de echte muur lijkt te breken om de kamer waar de toeschouwer staat te verlengen. In het centrum van dit immense schip staan de twee pijlers van het westerse denken: Plato en Aristoteles. Het gebaar van elk vat een leven van filosofie samen: Plato wijst met zijn vinger naar de hemel (de wereld van de Ideeën, het immateriële), terwijl Aristoteles zijn hand naar de grond strekt (de observatie van de zintuiglijke wereld, de aardse ethiek). De intellectuele dichtheid is zo groot dat Rafaël deze wijzen de trekken van zijn tijdgenoten geeft: Plato heeft het gezicht van Leonardo da Vinci, terwijl de melancholische Heraclitus op de voorgrond de trekken van Michelangelo leent. Het is een totale verzoening tussen metafysica, wetenschap en kunst, waarbij de schilderkunst wordt getransformeerd in visuele muziek waarin elke groep personages met een organische vloeiendheid circuleert.
Naast zijn monumentale composities bereikte Rafaël perfectie in zijn meer intieme werken. In «Madonna in het groen» lost hij het dilemma op dat schilders al een eeuw bezighield: hoe personages op natuurlijke wijze verbinden met behoud van een perfecte geometrische structuur? Hij gebruikt hier de piramidale compositie geërfd van Leonardo, maar verwijdert de onrust en het duistere mysterie. De personages (de Maagd, het kind Jezus en Johannes de Doper) zijn ingeschreven in een stabiele driehoek die de toeschouwer een onmiddellijk gevoel van vrede geeft. Het landschap op de achtergrond gebruikt het atmosferisch perspectief geleerd van Da Vinci, maar met een helderheid die de natuur welwillend en sereen maakt.
Madonna in het groen: Het soevereine evenwicht. De piramidale structuur zorgt voor stabiliteit, terwijl de zachtheid van de gezichten de 'gratie' belichaamt die eigen is aan de stijl van Rafaël.
Om de perfectie van Rafaël te begrijpen, moet men het concept van «Sprezzatura» vatten: de hoogste kunst om de inspanning te verbergen, om technische perfectie te laten lijken op iets natuurlijks en spontaans. Bij hem is de lijn van een absolute zuiverheid, die het vlees omhult met een goddelijke tederheid zonder ooit stijf te lijken. Door dit wonderbaarlijke evenwicht tussen vorm, inhoud en emotie te bereiken, sloot Rafaël echter een deur achter zich: hij bracht de taal van de Renaissance tot zo'n punt van voltooiing dat het onmogelijk leek om het 'beter' te doen. Hij creëerde een schoonheidskanon dat meer dan drie eeuwen lang de absolute referentie voor kunstacademies zou blijven en voor het Westen definieerde wat het 'Ideale Schone' is.
De natuur gaf hem aan de wereld als een geschenk, begiftigd met al die bescheidenheid en goedheid die men soms ziet bij hen die meer dan anderen een zekere adel van menselijkheid bezitten, uitgedrukt in de schittering van een temperament vol gratie en goddelijke harmonie.
Deze perfectie markeert paradoxaal genoeg het einde van een cyclus. Bij de voortijdige dood van Rafaël op slechts 37-jarige leeftijd betreedt de kunst een periode van twijfel. Zijn opvolgers, zich ervan bewust dat zij dit solaire evenwicht nooit zullen overtreffen, zullen ervoor kiezen het doelbewust te breken. Ze zullen proporties uitrekken, perspectieven verdraaien en zure kleuren gebruiken om een nieuwe angst uit te drukken. Dit zal de geboorte van het Maniërisme zijn.