Expressionisme1915
Zelfportret als soldaat
Ernst Ludwig Kirchner
Het oog van de conservator
"Dit werk is het manifest van de "symbolische castratie" van de expressionistische kunstenaar, waarbij de afgehakte hand het embleem wordt van een gebroken identiteit en een artistieke viriliteit die door militarisme is vernietigd."
De picturale schreeuw van een kunstenaar verpletterd door de Grote Oorlog. Kirchner stelt zichzelf voor in uniform, verminkt aan de rechterhand, wat niet een echte fysieke wond symboliseert, maar creatieve onmacht en psychische ineenstorting in het gezicht van industriële barbarij.
Analyse
Geschilderd in 1915, is dit zelfportret een brutale duik in de psyche van Kirchner na zijn ontslag uit het leger wegens mentale instabiliteit. Hoewel de kunstenaar nooit gewond raakte in de strijd, schildert hij zichzelf met een bloederige stomp in plaats van een rechterhand. Deze imaginaire zelfverminking is een metafoor voor zijn onvermogen om te schilderen en te bestaan in een wereld die in blind geweld is gestort. Naast hem lijkt een naakt model zijn nood te negeren, wat het gevoel van radicale isolatie van de schilder in zijn eigen atelier versterkt.
Het werk maakt deel uit van de beweging "Die Brücke" (De Brug), waarvan Kirchner de leider was. Expressionisme zoekt hier niet naar het reproduceren van de werkelijkheid, maar naar het projecteren van innerlijke angst op het doek. Het uniform van het 75e artillerieregiment, dat Kirchner droeg als paardenverzorger, wordt een dwangbuis. Het contrast tussen het helderrode van de stomp en het koude blauw van het uniform creëert een chromatische dissonantie die het oog aanvalt en de chaos van die tijd weerspiegelt.
De afwezigheid van de rechterhand, de hand die het penseel vasthoudt, is de bekentenis van een artistieke dood. Voor Kirchner is oorlog niet alleen een bedreiging voor het leven; het is de antithese van creatie. Door zichzelf zo voor te stellen, klaagt hij de reductie van het individu tot kanonnenvoer aan. De lege, starende blik, bijna glazig, toont een man die de afgrond heeft gezien en er zijn ogen niet meer van kan afwenden.
De achtergrond, met het model en de gestapelde doeken, suggereert dat kunst zelf een verre herinnering of een schijnvertoning is geworden. De aanwezigheid van de naakte vrouw, object van verlangen en leven, benadrukt door contrast het dodelijke karakter van de soldatenstatus. Het is een belangrijk overgangswerk dat het verval van het expressionistische optimisme aankondigt in het gezicht van de technocratische realiteit van massavernietiging.
Het meest schokkende geheim van dit werk is het profetische en psychosomatische karakter ervan. Kirchner verloor nooit zijn hand op het slagveld, maar hij leed aan zenuwverlamming in zijn handen door zijn misbruik van absint en morfine, middelen die hij gebruikte om de angst van het front te ontvluchten. De afgehakte hand is dus een materialisatie van zijn angst voor de echte verlamming die zijn vak bedreigde.
Sommige kunsthistorici suggereren dat de figuur van het model op de achtergrond niet zomaar iemand is, maar een vertegenwoordiging van Kirchners creatieve ziel die zich van hem afkeert. Het feit dat ze bijna plat wordt weergegeven, zonder volume, geeft aan dat de kunstenaar zijn vermogen heeft verloren om de werkelijkheid met diepte en sensualiteit waar te nemen.
Een ander geheim ligt in de oorspronkelijke titel. Kirchner aarzelde lang voordat hij de titel vaststelde, uit angst dat de "anti-patriottische" dimensie van het werk hem vervolging zou opleveren. Door zichzelf te laten zien als een ongeschikte en verminkte soldaat, viel hij direct het heroïsche ideaal van het keizerlijke Duitsland aan. Dit werk was dan ook een van de eerste doelwitten van de nazi's tijdens de tentoonstelling over "Entartete Kunst" in 1937.
De positie van de linkerhand, die een sigaret vasthoudt alsof het een overblijfsel is van burgerlijke waardigheid of geforceerde kalmte, verbergt in werkelijkheid een trilling die Kirchner in zijn brieven beschreef. De sigaret is geen plezier, maar een kruk voor een aan flarden gescheurd zenuwstelsel. Het contrast tussen de starheid van het uniform en de schijnbare slapte van de linkerarm onderstreept de ontwrichting van zijn wezen.
Ten slotte verbergt het gebruikte kleurenpalet een fabricagegeheim: Kirchner mengde pure pigmenten met was om deze matte en beklemmende tinten te verkrijgen. Dit procedé vermeed de glans van traditionele olie, waardoor het "verstikte" en claustrofobische aspect van de scène werd versterkt, alsof zelfs de lucht in het atelier onadembaar was geworden.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Wat is op iconografisch niveau de werkelijke betekenis van de afgehakte rechterhand die Kirchner zichzelf toekent in dit zelfportret uit 1915?
Ontdekken
