Fauvisme1910
De dans
Henri Matisse
Het oog van de conservator
"Het dionysische rood van de lichamen stelt zich scherp af tegen het azuurblauw van de lucht en het groen van de heuvel. Let op de breuk in de cirkel linksonder: deze leegte nodigt de kijker uit om deel te nemen aan de dans."
Dit monumentale doek, een icoon van de moderniteit, belichaamt de apotheose van het fauvisme. Door middel van drie primaire kleuren en vijf lichamen in beweging vangt Matisse de primitieve essentie van het leven en het universele ritme.
Analyse
De stilistische analyse van *De Dans* onthult het streven van Matisse om de expressie te vereenvoudigen tot een archetype. In opdracht van de Russische verzamelaar Sergei Shchukin voor zijn paleis in Moskou, ontstond het werk in een context van radicale breuk met het academische naturalisme. Matisse gebruikt de "fauvistische" stijl niet om een optische realiteit te beschrijven, maar om pure emotie te vertalen. De keuze voor slechts drie kleuren — rood voor het vlees, blauw voor de kosmos en groen voor de aarde — reduceert de wereld tot haar elementaire bestanddelen. Deze economie van middelen is een zoektocht naar het absolute waarbij kleur de structuur van de ruimte wordt.
De mythologische en historische context put uit de bronnen van de Oudheid en het primitivisme. Matisse liet zich inspireren door de dorpsdansen in Collioure, maar transcendeerde deze om antieke baccanalen en de Gouden Eeuw op te roepen. Er is een directe resonantie met de mythe van Dionysos, de god van de roes en de collectieve extase. De lichamen hebben geen individuele kenmerken; het zijn levenskrachten, generieke entiteiten die de oerverbinding tussen mens en natuur vieren. De psychologie van het werk is die van zelfverlies: de dansers verliezen hun individualiteit in het ritme van de groep.
De techniek van Matisse berust op een buitengewoon soepele lijnvoering, waarbij de contour gedicteerd lijkt door de beweging van de lichamen zelf. De verf is aangebracht in grote vlakke vlakken (aplats), zonder modellering of clair-obscur, waardoor elke traditionele diepte wordt opgeheven. Deze radicale vlakheid schokte de tijdgenoten in 1910, maar bevrijdde het doek van de rol van venster op de wereld om er een autonoom decoratief en expressief oppervlak van te maken. De kunstenaar probeert het "essentiële" te bereiken door overbodige details te elimineren.
Ten slotte moet het werk begrepen worden als een uitdaging aan de verticaliteit. Matisse destabiliseert de horizon: het groen van de gebogen heuvel lijkt een deel van een roterende aardbol te zijn. Dit gevoel van voortdurende beweging wordt versterkt door de vibrerende intensiteit van de complementaire kleuren. Het rood lijkt naar de kijker toe te komen terwijl het blauw wijkt, waardoor een ruimtelijke ademhaling ontstaat die het doek zijn monumentaliteit geeft. Het is een visuele meditatie over broederschap.
Een van de meest fascinerende geheimen ligt in het oorspronkelijke kleurenpalet. Recente analyses hebben aangetoond dat het rood van de lichamen oorspronkelijk dichter bij vermiljoen lag, maar dat Matisse de tinten herwerkte om dit brandende rood-oker te verkrijgen. Een ander geheim betreft de breuk van de cirkel linksonder: verre van een vergissing, is deze hand die de andere niet grijpt een psychologisch instrument. Matisse plaatste deze daar bewust om de perfectie van de cirkel te doorbreken en een spanning te creëren die de beweging naar buiten projecteert.
Röntgenanalyses hebben aangetoond dat Matisse talrijke contourcorrecties direct op het doek uitvoerde. Men kan op sommige plaatsen nog de "repentirs" of houtskoolsporen onder de verflaag zien, wat bewijst dat deze schijnbare eenvoud het resultaat is van hard werken aan het evenwicht. Bovendien werd het originele werk tentoongesteld in de Salon d'Automne van 1910, waar het met gelach en beledigingen werd ontvangen; de kritiek noemde het een "kakofonisch geknoei". Shchukin zelf had de aankoop bijna geannuleerd.
Een intiemer geheim verbindt dit werk met de muziek. Matisse speelde elke dag viool en beschouwde zijn schilderkunst als een muziekpartituur. Men zegt dat het ritme van de reidans een visuele omzetting is van Stravinsky's *Le Sacre du Printemps*. De analogie tussen de doorlopende lijn en de melodie staat centraal in zijn creatieve proces. Ten slotte toont het gezicht van de figuur uiterst links een vervorming die extreme fysieke inspanning suggereert – een vleugje brutaal realisme in een overigens geïdealiseerd geheel.
Het lot van het werk is romanachtig. Tijdens de Russische Revolutie werd de collectie Shchukin genationaliseerd. *De Dans* werd verborgen en bijna vergeten voordat het als een pijler van de moderne wereldkunst werd herontdekt. Het overleven van het Sovjetregime, dat "formalistische" kunst veroordeelde, grenst aan een wonder. Vandaag onthullen micro-scheurtjes in het blauw de kwetsbaarheid van de pigmentlaag, een constante uitdaging voor de restauratoren van de Hermitage.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Wat stellen de drie dominante kleuren (blauw, groen, rood) in dit werk voor?
Ontdekken
