Romantiek1784
Slaapwandelende Lady Macbeth
Johann Heinrich Füssli
Het oog van de conservator
"De intensiteit van Lady Macbeths lege blik en haar gevouwen handen die een onzichtbare bloedvlek proberen weg te poetsen, belichamen het hoogtepunt van het Shakespeareaanse drama. Het rauwe, bijna spectrale licht isoleert de hoofdpersoon van de totale duisternis om haar mentale vervreemding te benadrukken."
Een angstaanjagende duik in de getergde psyche van een koningsmoordende koningin, gevangen tussen waanzin en schuld. Fuseli transformeert een theaterscene in een sublieme nachtmerrie en markeert hiermee de geboorte van de zwarte romantiek.
Analyse
Dit werk illustreert Akte V, Scène 1 van de tragedie van Shakespeare, waarin Lady Macbeth, verteerd door wroeging na de moord op koning Duncan, wegzinkt in slaapwandelen. Fuseli volstaat niet met het illustreren van de tekst; hij legt het moment vast waarop de rede bezwijkt. De koningin lijkt te zweven in haar witte nachtpon, haar starende ogen kijken naar een gruwel die alleen haar innerlijke ogen waarnemen. Achter haar observeren de arts en de hofdame met ontzetting deze neergang, als getuigen van de goddelijke gerechtigheid die wordt uitgeoefend door mentale marteling.
De mythe van Macbeth wordt hier behandeld vanuit de invalshoek van hybris en vergelding. Lady Macbeth, die de "geesten die dodelijke gedachten dienen" had aangeroepen om haar vrouwelijke medelijden te verwijderen, wordt uiteindelijk ingehaald door de menselijkheid die ze probeerde te verstikken. De bloedvlek die ze verwoed probeert weg te wassen ("Weg, vervloekte vlek!") wordt een metafoor voor de onuitwisbaarheid van de misdaad. Fuseli gebruikt dit motief om de diepten van het onbewuste te verkennen, lang voor de uitvinding van de psychoanalyse.
De esthetiek van Fuseli onderscheidt zich door een weigering van het klassiek realisme ten gunste van expressieve overdrijving. De proporties zijn verlengd, de gebaren zijn theatraal en de spierspanning is voelbaar. De kunstenaar probeert het "Sublieme" op te roepen, dat gevoel van terreur gemengd met bewondering dat getheoretiseerd is door Edmund Burke. Lady Macbeth is geen vrouw meer, maar een tragische entiteit, een natuurkracht verwoest door haar eigen ambitie.
Het werk past in een periode waarin Fuseli zich profileerde als de schilder van de droom en het irrationele. In tegenstelling tot zijn neoclassicistische tijdgenoten die helderheid en orde predikten, duikt Fuseli de schaduw in. Hij gebruikt Shakespeare als een voertuig om de Europese verbeelding te bevrijden van de ketenen van de zuivere rede, en bereidde zo de weg voor toekomstige verkenningen van het fantastische en het symbolisme.
Het eerste geheim schuilt in het model: Fuseli schilderde dit werk direct geïnspireerd door de vertolking van de beroemde actrice Sarah Siddons, die de rol in Londen revolutioneerde door haar intense spel en haar manier om nooit met haar ogen te knipperen. De kunstenaar was gefascineerd door haar vermogen om pure terreur te belichamen, en hij probeerde deze bijna ondraaglijke fysieke aanwezigheid naar het doek te vertalen, waardoor de grens tussen schilderkunst en toneelkunst vervaagde.
Een technisch geheim betreft Fuseli's pigmentbereiding. Bekend om zijn gedurfde maar soms onstabiele gebruik van materialen, gebruikte hij vaak experimentele mengsels om zijn spectrale witten en diepe zwarten te verkrijgen. Sommige critici uit die tijd beweerden dat hij 's avonds rauw vlees at om de nachtmerries op te wekken die zijn schilderijen inspireerden. Hoewel dit waarschijnlijk een stadslegende is, getuigt het van de aura van mysterie en onbehagen die zijn artistieke praktijk omringde.
Het werk bevat een opzettelijke anatomische anomalie. Als men de houding van Lady Macbeth aandachtig observeert, zijn de torsie en de verlenging van haar nek fysiek onmogelijk. Dit "maniërisme" van Fuseli is een bewuste keuze om het effect van slaapwandelen en de ontkoppeling van het fysieke lichaam te accentueren. De koningin loopt niet, ze wordt voortgeduwd door een onzichtbare kracht, en deze lichamelijke vervorming versterkt het bovennatuurlijke aspect van de scène.
Ten slotte verbindt een historisch geheim dit doek met het Louvre: het werd lang als een minder belangrijk werk beschouwd voordat het in de 20e eeuw werd herontdekt door de surrealisten. André Breton zag in Fuseli een directe voorloper van de écriture automatique en de verkenning van dromen. Dit schilderij is zo een brug geworden tussen de 18e eeuw en de moderniteit, waaruit blijkt dat menselijke obsessies met schaduw en schuld universeel en tijdloos zijn.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welke esthetische en contextuele bijzonderheid definieert de breuk die Füssli hier maakt met de neoclassicistische traditie in zijn weergave van het Shakespeariaanse drama?
Ontdekken
