De nachtmerrie

Füssli's "De Nachtmerrie", voor het eerst tentoongesteld in de Royal Academy in 1782, markeert een radicale breuk met het destijds dominante neoclassicisme. Het werk past in de context van "Sturm und Drang" en loopt vooruit op de romantiek door de verkenning van het irrationele en de donkere hoeken van de menselijke ziel. Füssli schildert geen klassieke historische of mythologische scène, maar de subjectieve ervaring van nachtelijke angst. Het is een werk dat het moment vangt waarop de rede slaapt en plaatsmaakt voor monsters, een thema dat later zal resoneren in het werk van Goya. De uitleg van de mythe rust op Germaanse en Scandinavische volksverhalen over de incubus en de "Mara". De incubus is een mannelijke demon waarvan men geloofde dat hij op slapende vrouwen ging liggen om hen te onderdrukken of seksueel te misbruiken. De term "nachtmerrie" is overigens afgeleid van "mare", een boze geest die zijn slachtoffers verstikt. Füssli geeft gestalte aan deze eeuwenoude angsten door de demon te materialiseren in een aapachtige en groteske vorm. De mythe is hier geen verre fabel meer, maar een tastbare fysiologische en psychische realiteit, die een bijgeloof transformeert in een klinische studie van slaapparalyse. Technisch gebruikt Füssli een dramatisch clair-obscur om de lichtgevende vrouwelijke figuur te isoleren van de donkere chaos om haar heen. Het contrast tussen het ivoorwitte, bijna etherische lichaam en de aardse tinten van de demon creëert een onhoudbare visuele spanning. De merrie, hoewel haar naam in het Engels een woordspeling suggereert met "nightmare", was niet aanwezig in de eerste schetsen, maar versterkt het theatrale en spectrale aspect door haar krijtachtige witheid en holle blik. De toets is vloeiend, bijna haastig in de achtergronden, om het vluchtige en onstabiele karakter van het droombeeld te benadrukken. Psychologisch is het werk van een peilloze complexiteit. Het behandelt seksuele kwetsbaarheid en onderdrukt verlangen. De houding van de vrouw, met het achterovergekantelde hoofd en de slap hangende armen, suggereert een staat tussen extase en doodsangst, wat een vorm van symbolische dood oproept. Füssli projecteert zijn eigen persoonlijke obsessies, met name zijn onbeantwoorde passie voor Anna Landolt. Het is een pre-freudiaans werk dat de libido verkent als een duistere en destructieve kracht, waarbij de toeschouwer een voyeur wordt van dit schaduwtheater. De merrie en de incubus worden projecties van het gekwelde onbewuste.