Romantiek1781
De droom van koningin Katherine
Johann Heinrich Füssli
Het oog van de conservator
"Fuseli gebruikt dramatische verlichting en etherische lichamen om niet een historische realiteit weer te geven, maar de psychologische en spirituele staat van een gevallen koningin op weg naar haar verlossing."
Een fantasmagorische visie die de doodstrijd van Catharina van Aragon illustreert, waarin Fuseli's genie een scène van Shakespeare transformeert tot een sublieme en bovennatuurlijke ervaring.
Analyse
Dit werk illustreert een specifieke scène uit het vierde bedrijf van William Shakespeares stuk "Henry VIII". Catharina van Aragon, de verstoten eerste vrouw van de koning, ligt op sterven. In haar slaap wordt ze bezocht door een hemels visioen van geesten die haar een lauwerkrans brengen, symbool voor haar onwankelbare deugd en haar toekomstige eeuwige vrede. Fuseli, meester van de "Zwarte Romantiek", verwijdert zich van de theatrale conventies van zijn tijd om in pure droombeelden te duiken. Hij schildert niet het decor van een kamer, maar de oneindige ruimte van de geest, waar de grens tussen leven en dood vervaagt ten gunste van het sublieme.
Iconografische analyse onthult een Catharina die is afgebeeld in een houding van totale overgave, contrasterend met de starheid van de figuren om haar heen. De geesten die boven haar zweven zijn geen traditionele engelen, maar gracieuze entiteiten beïnvloed door het maniërisme van Michelangelo, die Fuseli boven alles bewonderde. Deze scène is cruciaal om de verschuiving van neoclassicisme naar romantiek te begrijpen: hier zegevieren emotie en innerlijke visie over de feitelijke vertelling. De schilder vangt het precieze moment waarop het tijdelijke het goddelijke ontmoet.
Fuseli verkent hier het concept van het "Sublieme", zoals gedefinieerd door Edmund Burke. Angst, grootsheid en het oneindige komen samen in deze grafkamer die is veranderd in een kathedraal van licht. Koningin Catharina straalt, hoewel fysiek verzwakt, een morele kracht uit die de schilder vertaalt door een bijna gloeiende witheid van haar gewaden. Het is een manifest over menselijke waardigheid in het aangezicht van het politieke en echtelijke onrecht van Henry VIII, waardoor Catharina een martelares van de loyaliteit wordt.
Het werk past ook in de traditie van de historieschilderkunst, maar met een fantastische toets die eigen is aan de kunstenaar. Fuseli gebruikt het Shakespeareaanse voorwendsel om de mechanismen van de droom en het onbewuste te verkennen, lang voor de uitvinding van de psychoanalyse. Elke zwevende figuur lijkt een emanatie van de gedachten van de koningin, waardoor een visuele choreografie ontstaat die de blik van de toeschouwer van de materiële wereld naar de etherische sferen leidt.
Ten slotte is de behandeling van gezichten en handen typisch voor de "Fuseli-stijl": langgerekte gelaatstrekken, extatische uitdrukkingen en gebaren die in de tijd zijn opgeschort. Het licht komt niet van een kaars of een raam, maar lijkt uit de bovennatuurlijke wezens zelf te komen, wat een heftig contrast vormt met de diepe schaduwen onderaan het doek. Dit beheer van het clair-obscur versterkt het theatrale en sacrale aspect van het visioen.
Het meest fascinerende geheim ligt in de relatie tussen Fuseli en de beroemde actrice Mary Siddons. Fuseli was geobsedeerd door theatrale prestaties en schilderde dit werk met de gebaren van de grote tragediespeelsters van zijn tijd in zijn achterhoofd. Er wordt gezegd dat de positie van de arm van Catharina direct is overgenomen van een pose die Siddons op het toneel gebruikte om de overgang naar het hiernamaals aan te duiden, wat dit schilderij tot een visueel archief van de 18e-eeuwse toneelkunst maakt.
Een ander geheim betreft de "geesten". In vroege schetsen had Fuseli veel donkerdere, bijna demonische figuren voorzien, die deden denken aan zijn beroemde "Nachtmerrie". Om echter Shakespeares tekst te respecteren, die spreekt over "visioenen van vrede", moest hij zijn gebruikelijke stijl radicaal transformeren om deze lichtgevende figuren te creëren. Tijdens restauraties is ontdekt dat onder bepaalde lagen wit meer gekwelde contouren schuilgaan, bewijs dat de schilder vocht tegen zijn eigen creatieve demonen.
Fuseli's techniek was vaak experimenteel en werd door zijn tijdgenoten soms als slordig beoordeeld. Hij gebruikte soms onstabiele pigmentmengsels, op zoek naar een onmiddellijk effect in plaats van duurzaamheid. In "De droom van koningin Katherine" gebruikte hij een bijzonder fijne glazuurtechniek voor de geesten om hen een bijna spectrale transparantie te geven. Dit fabricagegeheim verklaart waarom de figuren "vóór" het doek lijken te zweven in plaats van erop te zijn geschilderd, een belangrijke technische vernieuwing voor die tijd.
Het schilderij bevat een verborgen politieke boodschap. In 1781 werd de positie van de Britse monarchie nauwlettend in de gaten gehouden. Door Catharina van Aragon te schilderen, een katholieke koningin die onrechtvaardig werd behandeld door Henry VIII (stichter van het anglicanisme), voegt Fuseli — van Zwitserse afkomst en theologisch geschoold — een subtiele kritiek in op het misbruik van koninklijke macht en het verraad van spirituele waarden ten gunste van persoonlijke ambities, een brandend onderwerp in de Londense intellectuele kringen waarin hij verkeerde.
Ten slotte is er het hardnekkige gerucht dat Fuseli 's avonds rauw varkensvlees at om nachtmerries en intensere visioenen op te wekken. Hoewel dit tot de romantische legende kan behoren, suggereert de bijna hallucinogene intensiteit van dit werk dat de kunstenaar putte uit veranderde bewustzijnstoestanden om beelden van een dergelijke kracht te produceren, brekend met de olympische rust die zijn rivalen van de Royal Academy predikten.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Op welk theoretisch principe uit de filosofie van Edmund Burke baseert Fuseli zich om de picturale ruimte van dit werk te structureren?
Ontdekken
