Realisme1849-1850
Een begrafenis in Ornans
Gustave Courbet
Het oog van de conservator
"Het open graf op de voorgrond, de niet-geïdealiseerde gezichten van de inwoners van Ornans, en de enorme omvang van het doek (6,6 meter breed)."
Het manifest van het Realisme: Courbet verheft een alledaagse provinciale gebeurtenis tot de rang van historiestuk en doorbreekt academische codes met een rauwe, monumentale waarheid.
Analyse
Tijdens de Salon van 1850 veroorzaakte "Een begrafenis in Ornans" een esthetische en sociale aardbeving. De historische context is die van de Tweede Republiek, een periode van klassenstrijd en de opkomst van de rurale wereld. Door te kiezen voor een monumentaal formaat — voorbehouden aan vorsten of bijbelse taferelen — om de begrafenis van een onbekende in zijn geboortedorp weer te geven, pleegde Courbet "artistiek terrorisme". Hij wees romantische idealisering af ten gunste van een triviale realiteit: die van de Franse provincie met haar notabelen, geestelijkheid en boeren.
De stijl kenmerkt zich door een dikke verfaanzet, soms met het paletmes, wat het doek een aardse materialiteit geeft. Courbets techniek verwerpt de academische "finish" ten gunste van een authentieke textuur. Psychologisch gezien is het werk verontrustend koud: er is geen centraal emotioneel middelpunt. De rouw is collectief, monotoon en sociaal. Het is de weergave van de dood zonder metafysica, het einde van een lichaam dat aan de aarde wordt teruggegeven onder de blik van een gemeenschap die meer bezig is met haar eigen sociale status dan met het hiernamaals.
Op mythologisch vlak begraaft Courbet hier de Romantiek. Er zijn geen engelen, geen openbrekende hemel, alleen een grijze kalkstenen klif en een gapend gat. De mythe van heroïsme wordt vervangen door het dogma van het Realisme: "Schilder wat je ziet". De verklaring van het verhaal ligt in de precieze identificatie van de aanwezigen: de burgemeester, de rechter, de pastoor en familieleden van Courbet. Het is een groepsportret dat een autopsie wordt van de 19e-eeuwse Franse samenleving.
De diepe analyse onthult een radicaal democratisch werk. Door het graf aan de rand van het kader te plaatsen, dwingt Courbet de toeschouwer om aan de rand van het gat te staan. Het gebrek aan hiërarchie tussen de personages verwijst direct naar de socialistische idealen van de kunstenaar. Het is een schilderij van het "echte leven" dat weigert te liegen over lelijkheid of banaliteit.
Het meest opvallende geheim is de identiteit van de overledene, die nooit getoond wordt maar het doek beheerst. Het gaat om de oudoom van de kunstenaar, Jean-Pierre Oudot, overleden in 1848. Een onthullende anekdote is dat Courbet alle inwoners van Ornans liet poseren in zijn atelier. De modellen beseften niet dat ze deelnamen aan een revolutie; ze waren trots om "in het schilderij van de meester" te staan. Het resultaat was zo realistisch dat critici spraken van "vogelverschrikkers".
Wetenschappelijke analyses met infraroodreflectografie tonen aan dat Courbet de positie van de hond en het graf meermaals veranderde voor dieptewerking. Een ander mysterie omringt de twee figuren in het rood: de "beduvels". Hun rode gezichten werden destijds gezien als kritiek op dronkenschap onder de plattelandsgeestelijkheid, terwijl Courbet beweerde slechts de optische waarheid te schilderen.
Het werk verbergt een politieke dimensie: het doek was zo groot dat Courbet het in een krappe zolder moest schilderen, waardoor hij geen afstand kon nemen. Dit verklaart wellicht het "fries-achtige" aspect en het gebrek aan klassiek perspectief. Het schilderij werd met een speciaal transport naar Parijs gebracht, waar de afwijzing door de elite Courbets status als "rebel" van de Franse schilderkunst bezegelde.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Wat was de belangrijkste reden voor het schandaal dat dit schilderij in 1850 veroorzaakte?
Ontdekken
