Een begrafenis in Ornans

Tijdens de Salon van 1850 veroorzaakte "Een begrafenis in Ornans" een esthetische en sociale aardbeving. De historische context is die van de Tweede Republiek, een periode van klassenstrijd en de opkomst van de rurale wereld. Door te kiezen voor een monumentaal formaat — voorbehouden aan vorsten of bijbelse taferelen — om de begrafenis van een onbekende in zijn geboortedorp weer te geven, pleegde Courbet "artistiek terrorisme". Hij wees romantische idealisering af ten gunste van een triviale realiteit: die van de Franse provincie met haar notabelen, geestelijkheid en boeren. De stijl kenmerkt zich door een dikke verfaanzet, soms met het paletmes, wat het doek een aardse materialiteit geeft. Courbets techniek verwerpt de academische "finish" ten gunste van een authentieke textuur. Psychologisch gezien is het werk verontrustend koud: er is geen centraal emotioneel middelpunt. De rouw is collectief, monotoon en sociaal. Het is de weergave van de dood zonder metafysica, het einde van een lichaam dat aan de aarde wordt teruggegeven onder de blik van een gemeenschap die meer bezig is met haar eigen sociale status dan met het hiernamaals. Op mythologisch vlak begraaft Courbet hier de Romantiek. Er zijn geen engelen, geen openbrekende hemel, alleen een grijze kalkstenen klif en een gapend gat. De mythe van heroïsme wordt vervangen door het dogma van het Realisme: "Schilder wat je ziet". De verklaring van het verhaal ligt in de precieze identificatie van de aanwezigen: de burgemeester, de rechter, de pastoor en familieleden van Courbet. Het is een groepsportret dat een autopsie wordt van de 19e-eeuwse Franse samenleving. De diepe analyse onthult een radicaal democratisch werk. Door het graf aan de rand van het kader te plaatsen, dwingt Courbet de toeschouwer om aan de rand van het gat te staan. Het gebrek aan hiërarchie tussen de personages verwijst direct naar de socialistische idealen van de kunstenaar. Het is een schilderij van het "echte leven" dat weigert te liegen over lelijkheid of banaliteit.