Rococo1717
Pelgrimage naar het eiland Cythera
Antoine Watteau
Het oog van de conservator
"Een processie van aristocratische paren die zich voorbereiden om het eiland van Venus te verlaten of te bereiken, in een nevelig landschap met herfsttinten."
Dit meesterwerk, een manifest van de rococostijl en de "fête galante", vangt het geschorste moment tussen verlangen en herinnering, heilige liefde en profaan feest.
Analyse
Geschilderd in 1717 als receptiestuk voor de Koninklijke Academie voor Schilderkunst en Beeldhouwkunst, markeert "De bedevaart naar het eiland Cythera" een belangrijk keerpunt in de Europese kunstgeschiedenis. De historische context is die van de Régence, een periode van zedenbevrijding na het sobere einde van de regeerperiode van Lodewijk XIV. Watteau vindt hier de "fête galante" uit, een genre dat de aristocratie uitbeeldt die zich overgeeft aan landelijke genoegens in idyllische omgevingen. Achter de schijnbare lichtheid is het werk echter doordrenkt van een melancholische diepgang, die het einde van een tijdperk en de vluchtigheid van het plezier weerspiegelt.
De mythologische context berust op het eiland Cythera, de geboorteplaats van Venus in de Oudheid en symbool voor eeuwige liefde. Watteau behandelt de mythe echter niet letterlijk. Hij gebruikt Cythera als metafoor voor een amoureuze utopie. De pelgrims zijn geen Griekse helden, maar tijdgenoot-edellieden wier zijden kleding en pelgrimsstaven een theater van het leven oproepen. De ambiguïteit blijft: vertrekken de paren naar het eiland of bereiden ze zich voor om het te verlaten? Deze onzekerheid versterkt de psychologische dimensie van het schilderij, waarin de spijt lijkt te zegevieren over de hoop op het vertrek.
Watteaus techniek wordt gekenmerkt door een vibrerende en lichte toets, geërfd van Rubens en de Venetiaanse school. Hij geeft prioriteit aan kleur boven tekening en gebruikt glazuren om een mistige en dromerige atmosfeer te creëren. De kleine figuren zijn geschilderd met een precisie die beweging en expressie suggereert zonder de gelaatstrekken te bevriezen. Het gebruik van glanzende kleuren — roze, azuurblauw en oker — contrasteert met het donkergroen van de vegetatie, waardoor een atmosferisch clair-obscur effect ontstaat. Dit meesterschap van het licht draagt bij aan het gevoel van onwerkelijkheid dat van het landschap uitgaat.
Psychologisch onderzoekt het werk de complexiteit van menselijke gevoelens. Watteau verbeeldt de verschillende stadia van verleiding en overgave. Rechts dringt de man vurig aan bij de vrouw, terwijl in het midden het paar opstaat om zich bij het schip te voegen, waarbij de vrouw een nostalgische blik achterom werpt. Deze torsie van de lichamen drukt de verscheurdheid uit tussen het verlangen om in de Hof van Eden te blijven en de verplichting om terug te keren naar de realiteit. Het werk is geen apologie van het plezier, maar een reflectie op de kortstondigheid ervan, een moderne "vanitas" waarbij de schoonheid van de landschappen de innerlijke eenzaamheid van de personages onderstreept.
Een van de meest besproken geheimen door kunsthistorici betreft de betekenis van de reis zelf. Decennialang geloofde men dat de pelgrims op het eiland aankwamen. Analyse van de houdingen en de aanwezigheid van het standbeeld van Venus dat al met bloemen bedekt is, suggereert echter sterk dat het verblijf ten einde loopt en dat de paren zich voorbereiden om in te schepen voor de terugkeer naar het vasteland. Deze interpretatie verandert de emotionele lezing van het schilderij radicaal en transformeert de opwinding van het vertrek in de droefheid van de terugkeer.
Recente wetenschappelijke analyses met röntgenstralen hebben onthuld dat Watteau een canvas heeft hergebruikt waarop hij een andere compositie was begonnen. Nog intrigerender is dat de kunstenaar het aantal personages en de structuur van het schip herhaaldelijk heeft gewijzigd tijdens de uitvoering. Men ontdekte ook dat de pigmenten die voor de luchten werden gebruikt extreem fragiel zijn; het originele werk moet veel levendigere blauwtinten hebben gehad, wat het contrast met de voorgrond versterkte. Deze chemische veranderingen hebben, ondanks de bedoeling van de kunstenaar, het schemerige en melancholische aspect van de scène benadrukt.
Ten slotte was de oorspronkelijke titel waaronder het werk bij de Academie werd geregistreerd "Une fête galante", voordat deze werd doorgehaald en vervangen door "Le pèlerinage à l'isle de Cithere". Deze administratieve wijziging getuigt van de verlegenheid van de artistieke autoriteiten tegenover een genre dat zo nieuw was dat het in geen enkele bestaande categorie paste. Watteau, met zijn eenzelvige en ziekelijke temperament, projecteerde in dit werk zijn eigen kwetsbaarheid, waardoor dit landschap een mentale ruimte werd waar de tijd stilstaat, maar waar de dood (gesymboliseerd door de herfsttinten van de bomen) al op de loer ligt.
Word Premium.
OntgrendelenQuiz
Welk artistiek genre werd speciaal door de Academie gecreëerd voor dit werk?
Ontdekken
